Nông dân mở hướng làm giàu trên đất đồi
Ở An Giang, Núi Dài từng là khu vực nhiều thách thức đối với sản xuất nông nghiệp. Địa hình đồi dốc, nhiều sỏi đá, giao thông cách trở khiến không ít diện tích đất bị bỏ hoang hoặc chỉ được tận dụng để trồng những loại cây dễ sống nhưng giá trị kinh tế thấp như chuối, su su, đu đủ. Do hiệu quả canh tác hạn chế, đời sống người dân trong vùng trước đây còn bấp bênh, thu nhập thiếu ổn định.
Sự thay đổi bắt đầu khi người dân quyết tâm cải tạo đất núi, tìm hướng đi mới trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Trong quá trình đó, sầu riêng được lựa chọn để thay thế những vườn cây kém hiệu quả. Đây là loại cây có giá trị kinh tế cao, nhưng đòi hỏi kỹ thuật chăm sóc, nguồn nước và sự kiên trì trong những năm đầu kiến thiết cơ bản.
Ông Đào Văn Đua là một trong những nông dân tiên phong đưa giống sầu riêng về trồng trên vùng Núi Dài. Ông cho biết, trước đây gia đình trồng rừng phòng hộ xen canh với xoài, bơ, mít và mãng cầu. Khi nhận thấy các loại cây này không còn mang lại hiệu quả như kỳ vọng, ông được ngành chuyên môn hỗ trợ chuyển sang trồng sầu riêng, tập trung vào hai giống Ri6 và Monthong.
Những ngày đầu canh tác không hề dễ dàng. Do thiếu kinh nghiệm chăm sóc sầu riêng trên địa hình đồi núi, một lượng lớn cây giống của gia đình ông Đua bị chết. Tuy nhiên, những cây sống sót sau giai đoạn đầu lại sinh trưởng mạnh, cho thấy thổ nhưỡng nơi đây có thể phù hợp với loại cây vốn được xem là khó tính này.
“Sầu riêng trên núi ra hoa và kết trái rất đạt, đến mức mỗi vụ tôi phải tỉa bớt trái non, chỉ giữ lại vài chục trái trên mỗi cây để bảo đảm đủ dinh dưỡng và tránh gãy nhánh. Chất lượng sầu riêng Núi Dài được đánh giá không thua kém các vùng trái cây nổi tiếng khác ở miền Tây”, ông Đua chia sẻ.
Tự tìm cách giữ nước trên vùng đồi
Dù cây sầu riêng cho thấy khả năng thích nghi với điều kiện thổ nhưỡng, bài toán lớn nhất ở Núi Dài vẫn là nguồn nước. Do đặc thù địa hình, nước tưới tại đây phụ thuộc nhiều vào lượng mưa tự nhiên. Điều này khiến nông dân khó chủ động thời vụ, nhất là trong các giai đoạn cây ra hoa, nuôi trái.
Anh Nguyễn Bảo Long, một hộ trồng sầu riêng ở chân Núi Dài, cho biết việc canh tác phụ thuộc khá lớn vào thời tiết.
“Năm nào mưa thuận gió hòa thì có ăn, mưa ít hoặc mưa nhiều đều ảnh hưởng đến lợi nhuận. Nắng hạn kéo dài khiến cây bị bung lá; trong khi có năm mưa liên tục lại làm cây dư nước, rụng bông và trái non. Năm nay mưa ít, nước không đủ tưới, năng suất sầu riêng của gia đình tôi chỉ đạt khoảng 70% so với năm trước”, anh Long nói.
Để thích ứng, nông dân trong vùng phải tự tìm giải pháp trữ nước. Anh Trần Văn Xì, một hộ cùng trồng sầu riêng ở Núi Dài, cho biết nhiều gia đình đã xây dựng hồ chứa tại những vùng đất trũng trong vườn để tích trữ nước mưa và nước suối. Ngoài ra, nguồn nước từ hồ Núi Dài 2 cũng được bơm ngược lên núi để hỗ trợ sản xuất trong những thời điểm khô hạn.
Nhờ những cách làm này, người dân phần nào chủ động được nguồn nước trong các đợt hạn ngắn. Tuy nhiên, đây vẫn mới là giải pháp thích ứng trước mắt. Khi nước dự trữ cạn kiệt, các vườn sầu riêng vẫn phụ thuộc nhiều vào những cơn mưa đầu mùa. Vì vậy, phát triển cây sầu riêng ở vùng đồi núi không chỉ cần kỹ thuật chăm sóc, mà còn cần hạ tầng thủy lợi, hồ chứa và phương án quản lý nguồn nước phù hợp hơn.
Trái chín tự nhiên tạo giá trị riêng
Nếu sầu riêng ở vùng đồng bằng thường có lợi thế về sản lượng và hình thức, sầu riêng Núi Dài lại tạo sự khác biệt nhờ hướng canh tác thuận tự nhiên và hương vị nguyên bản. Theo anh Phạm Minh Nhựt, sầu riêng của gia đình anh cũng như nhiều hộ trong vùng được trồng theo hướng hạn chế tối đa sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật.
Địa hình đồi núi khiến quá trình chăm sóc, thu hoạch khó khăn hơn, nhưng cũng góp phần định hình cách canh tác thận trọng, ưu tiên giữ độ tự nhiên của sản phẩm. Đây là yếu tố giúp sầu riêng Núi Dài tạo được niềm tin với nhóm khách hàng ưa chuộng nông sản sạch, trái chín cây và có nguồn gốc rõ ràng.
Điểm đặc biệt trong mô hình của gia đình anh Nhựt là phương pháp thu hoạch. Thay vì hái sớm để bán qua thương lái, anh chọn cách để sầu riêng chín rụng tự nhiên.
“Một phần vì khó thu hoạch trên địa hình núi, nhưng phần lớn là để đáp ứng sở thích của khách hàng, những người muốn thưởng thức trái chín cây đúng nghĩa”, anh Nhựt cho biết.
Cách làm này giúp sản phẩm giữ được nét riêng, đồng thời nâng giá trị bán ra. Sầu riêng của gia đình anh Nhựt nói riêng và một số hộ trồng ở Núi Dài nói chung thường được bán với giá 70.000 - 100.000 đồng/kg. Do sản lượng không quá lớn, trong khi nhu cầu cao, nhiều hộ ưu tiên khách đặt trước.
Theo anh Nhựt, điểm khác biệt của sầu riêng Núi Dài là ít bán qua thương lái trung gian, chủ yếu được đưa trực tiếp đến tay người tiêu dùng. Cách tiêu thụ này giúp người trồng giữ được giá trị sản phẩm, kiểm soát chất lượng và xây dựng mối quan hệ ổn định với khách hàng.
Từ những vườn cây từng kém hiệu quả, sầu riêng đang giúp nhiều hộ dân ở Núi Dài có thêm hướng phát triển kinh tế. Những khu vườn xanh tốt, cây trĩu trái không chỉ giải quyết bài toán thu nhập, mà còn mở ra triển vọng phát triển du lịch sinh thái nông nghiệp. Khi du khách có thể đến tham quan, trải nghiệm vườn sầu riêng và thưởng thức trái chín cây tại chỗ, giá trị của mô hình không còn dừng ở bán nông sản, mà được mở rộng sang dịch vụ, trải nghiệm và quảng bá sản phẩm địa phương.
