(Công Thương) - Vượt qua đỉnh phụ tải lịch sử 58.103 MW, ngành điện không chỉ chứng minh năng lực cung ứng mà còn khẳng định một tầm nhìn mới: quản trị hệ thống từ cả hai phía cung và cầu.
"Điều đáng nói là Việt Nam không làm điều đó một cách chắp vá. Như Bài 2 đã giới thiệu, ba công cụ TOU, DSM và DR đang được Bộ Công Thương triển khai đồng bộ, đặt cạnh pin lưu trữ, công tơ thông minh và định hướng thị trường, hợp thành một giải pháp tổng thể chứ không phải những mảnh ghép rời rạc. Bài 3 này đi sâu vào bản chất từng công cụ, chỉ rõ Việt Nam đã tiến những bước nào so với chính mình, và vì sao xét về tư duy và năng lực điều hành, Việt Nam đã đứng ngang hàng thế giới, ngay cả khi bộ công cụ vật chất vẫn đang được bồi đắp", nhà báo Nguyễn Văn Minh phân tích.
Trong nhiều thập kỷ, bài toán điện của Việt Nam được giải gần như hoàn toàn từ phía cung: thiếu điện thì xây thêm nguồn, thêm lưới. Cách tiếp cận ấy đã tới giới hạn khi nhu cầu tăng nhanh, biến đổi khí hậu đẩy phụ tải đỉnh lên cao và dư địa dự phòng công suất không còn dồi dào. Điểm đột phá trong điều hành hè 2026 là chuyển sang quản trị đồng thời cả hai phía: vừa lo đủ nguồn, vừa chủ động điều tiết nhu cầu. Đây không phải một điều chỉnh kỹ thuật, mà là một sự thay đổi tầm nhìn về bản chất an ninh năng lượng.
Cốt lõi của bước chuyển này nằm ở việc tái định vị vai trò của khách hàng sử dụng điện. Nếu trước đây người tiêu dùng chỉ được xem là điểm cuối của chuỗi cung ứng năng lượng, thì nay họ đã trở thành một chủ thể tham gia trực tiếp vào quá trình vận hành hệ thống điện. Đây không chỉ là thay đổi về công cụ quản lý mà còn là sự thay đổi về tư duy quản trị – xu hướng mà các hệ thống điện hiện đại trên thế giới, từ Mỹ, châu Âu đến Đông Á, đã theo đuổi trong nhiều năm qua.
Việc Việt Nam xác lập rõ cách tiếp cận này ngay trong cao điểm nắng nóng lịch sử vào tháng 5/2026 cho thấy tư duy điều hành đã bắt nhịp với những chuẩn mực quản trị năng lượng tiên tiến của thế giới, thay vì chỉ tập trung vào việc gia tăng nguồn cung như trước đây. Tinh thần đó được thể hiện rõ trong Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị, khi yêu cầu phát triển lưới điện thông minh, hiện đại hóa công tác điều độ và quản lý nhu cầu sử dụng điện. Ba công cụ gồm giá điện theo thời gian sử dụng (TOU), quản lý nhu cầu điện (DSM) và điều chỉnh phụ tải (DR) chính là những giải pháp cụ thể để hiện thực hóa định hướng này, tạo nên cơ chế tương tác hai chiều giữa ngành điện và khách hàng, qua đó nâng cao khả năng vận hành an toàn, linh hoạt và bền vững của toàn hệ thống.
Time-of-Use (TOU) là cơ chế giá phân biệt theo khung giờ: cao điểm giá cao, thấp điểm giá thấp. Về bản chất, TOU truyền tín hiệu chi phí thực tới người dùng, vì điện giờ cao điểm phải huy động nguồn đắt như tua-bin khí, dầu, trong khi giờ thấp điểm chỉ cần nguồn rẻ. Khi giá phản ánh đúng áp lực hệ thống từng giờ, doanh nghiệp và người dân sẽ tự điều chỉnh kế hoạch sử dụng điện, không cần mệnh lệnh hành chính.
Bước cải cách đáng chú ý là Quyết định 963/QĐ-BCT (22/4/2026) chuyển toàn bộ giờ cao điểm về buổi tối 17:30 đến 22:30 từ thứ Hai đến thứ Bảy, bỏ đỉnh buổi sáng và ấn định giờ thấp điểm 00:00 đến 06:00 hằng ngày, sau hơn một thập kỷ giữ nguyên khung cũ. Đây là lần đầu khung giờ giá được làm mới một cách căn bản, bám sát đường cong phụ tải đã biến đổi vì năng lượng tái tạo đặc biệt là điện mặt trời.
Thực tế mùa hè 2026 đã cho thấy tính cấp thiết của bước chuyển này. Ngay từ giữa tháng 5, sản lượng điện toàn quốc đã vượt mốc 1 tỷ kWh/ngày; riêng ngày 15/5, hệ thống điện quốc gia ghi nhận công suất cực đại 54.654 MW và sản lượng tiêu thụ khoảng 1,152 tỷ kWh – mức cao nhất kể từ đầu năm. Trong đợt nắng nóng gay gắt từ ngày 23 đến ngày 27/5, phụ tải miền Bắc liên tục tiến sát ngưỡng 30.000 MW, thậm chí có thời điểm được dự báo vượt 30.000 MW, tạo áp lực đặc biệt lớn vào khung giờ tối khi điện mặt trời suy giảm, trong khi nhu cầu điều hòa, chiếu sáng và hoạt động thương mại cùng tăng mạnh.
Vì sao phải điều chỉnh khung giờ cao điểm: Khi đỉnh phụ tải chuyển hẳn sang buổi tối, lúc điện mặt trời không còn đóng góp công suất...
Thực tiễn vận hành hệ thống điện những năm gần đây cho thấy đỉnh phụ tải không còn xuất hiện vào giữa trưa như trước, mà đã dịch chuyển rõ rệt sang khung giờ tối. Đây cũng là thời điểm nguồn điện mặt trời suy giảm nhanh hoặc không còn phát điện, trong khi nhu cầu sử dụng điều hòa, chiếu sáng và các hoạt động thương mại, dịch vụ đồng loạt tăng cao. Sự thay đổi này đòi hỏi cơ chế giá điện và các công cụ quản lý nhu cầu phải được điều chỉnh tương ứng để phản ánh đúng áp lực thực tế của hệ thống.
Giá điện theo giờ là công cụ đã được nhiều nền điện lớn kiểm chứng về hiệu quả dịch tải.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy hiệu quả rõ rệt của các công cụ điều chỉnh phụ tải theo tín hiệu giá, và Việt Nam đang từng bước áp dụng chính những giải pháp đã được kiểm chứng tại nhiều quốc gia phát triển. Tại Anh, chương trình biểu giá điện theo thời gian sử dụng (TOU) của Octopus Energy đã giúp khách hàng dịch chuyển tới 28% nhu cầu tiêu thụ ra khỏi giờ cao điểm. Ở bang California (Mỹ), cơ chế giá điện cao điểm tới hạn (Critical Peak Pricing) giúp giảm khoảng 13% phụ tải trong các thời điểm hệ thống căng thẳng; con số này có thể tăng lên 25–41% khi khách hàng được hỗ trợ bằng các thiết bị điều khiển thông minh.
Nếu TOU là đòn bẩy kinh tế thì quản lý nhu cầu điện (DSM) là công cụ quản trị hệ thống điện. DSM tập hợp các giải pháp kỹ thuật, công nghệ, kinh tế và xã hội nhằm điều chỉnh thời điểm, thời gian và sản lượng tiêu thụ điện từ phía khách hàng. Việt Nam đã có khung pháp lý từ sớm: Quyết định 279/QĐ-TTg (8/3/2018) đặt mục tiêu giảm công suất đỉnh quốc gia khoảng 300 MW vào năm 2020, 1.000 MW vào 2025 và 2.000 MW vào 2030.
Lộ trình mục tiêu giảm công suất đỉnh qua chương trình DSM quốc gia
Con số 2.000 MW vào năm 2030 không nhỏ, nó tương đương công suất của một nhà máy nhiệt điện than quy mô lớn mà hệ thống không phải xây mới. Đây chính là logic căn bản của DSM, mỗi MW tiết giảm hoặc dịch chuyển được từ phía cầu rẻ hơn nhiều so với một MW xây mới ở phía nguồn. Đó cũng là tinh thần khái niệm "negawatt" mà chuyên gia năng lượng Amory Lovins (Viện Rocky Mountain, Hoa Kỳ) đề xướng từ năm 1989: một "megawatt âm" tiết kiệm được luôn rẻ, sạch và nhanh hơn một megawatt phải xây mới.
Điều chỉnh phụ tải (DR) là biểu hiện rõ nét và sinh động nhất của tư duy điều hành mới, khi khách hàng không còn đứng ngoài mà trực tiếp tham gia vào quá trình vận hành hệ thống điện. Mặc dù cơ chế này đã có nền tảng pháp lý từ Quyết định số 175/QĐ-BCT năm 2019, nhưng phải đến cao điểm mùa hè 2026, DR mới thực sự được đưa vào thực tiễn vận hành với quy mô và vai trò đáng kể, trở thành một công cụ quan trọng hỗ trợ bảo đảm an ninh cung ứng điện.
Nắng nóng phá kỷ lục phụ tải lịch sử và kỳ tích bảo đảm điện hè 2026: Bài 3 - Ba công cụ quản trị, một tầm nhìn mới - 10
Tại Hà Nội, Tổng công ty Điện lực TP Hà Nội (EVNHANOI) đã mở rộng chương trình DR tới nhóm khách hàng dùng từ 500.000 kWh/năm trở lên, hiện có hơn 1.000 khách hàng tham gia với năng lực dịch chuyển khoảng 100 MW. Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC) xây dựng các kịch bản điều chỉnh phụ tải từ 5 đến 30% nếu xảy ra thiếu hụt cục bộ.
Trong những ngày phụ tải lập đỉnh, NSMO phối hợp với EVNNPC, EVNHANOI và các địa phương rà soát khách hàng lớn có khả năng dịch chuyển phụ tải, huy động cả nguồn diesel tại chỗ. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng dạy: "Sản xuất mà không tiết kiệm thì khác nào gió vào nhà trống". Tinh thần thực hành tiết kiệm ấy nay được nâng lên thành một cơ chế quản trị hiện đại, vận hành theo thời gian thực, biến mỗi hành vi tiết kiệm điện của người dân, doanh nghiệp thành một nguồn lực thật của hệ thống.
Nắng nóng phá kỷ lục phụ tải lịch sử và kỳ tích bảo đảm điện hè 2026: Bài 3 - Ba công cụ quản trị, một tầm nhìn mới - 11
Đặt trong tương quan với các hệ thống điện lớn trên thế giới, điều nổi bật nhất hiện nay không còn là khoảng cách về tư duy điều hành, mà là mức độ hội nhập ngày càng sâu rộng. Việt Nam đang từng bước triển khai chính những công cụ mà các nền điện tiên tiến sử dụng để quản trị hệ thống hiện đại, từ giá điện theo thời gian sử dụng (TOU), quản lý nhu cầu điện (DSM), điều chỉnh phụ tải (DR) đến pin lưu trữ năng lượng (BESS) và định hướng phát triển các nhà máy điện ảo (VPP).
Điều đó cho thấy, xét về tư duy quản trị và bộ công cụ điều hành, Việt Nam đã bắt nhịp với xu hướng chung của thế giới. Thách thức hiện nay không còn nằm ở việc lựa chọn mô hình hay công cụ, mà ở tốc độ triển khai, mức độ phổ cập công nghệ và khả năng huy động sự tham gia của hàng triệu khách hàng vào quá trình vận hành hệ thống điện theo hướng thông minh, linh hoạt và hiệu quả hơn.
Nắng nóng phá kỷ lục phụ tải lịch sử và kỳ tích bảo đảm điện hè 2026: Bài 3 - Ba công cụ quản trị, một tầm nhìn mới - 12
Phần còn lại chủ yếu là quy mô vật chất, và đó là phần đang được xây dựng rất nhanh theo một lộ trình rõ ràng. Pin lưu trữ khởi động với 50 MW tại Hà Nội cuối tháng 6/2026 và 220 MW kế tiếp; chương trình điều chỉnh phụ tải đã đạt khoảng 100 MW và đang mở rộng tới hàng nghìn khách hàng lớn; công tơ thông minh đang được phủ rộng để mở đường cho TOU đến từng hộ. So với khoảng 15.700 MW pin của bang Texas hay tỷ lệ công tơ thông minh 95% của Tây Ban Nha, đó là đích đến mà Việt Nam đang hướng tới một cách chủ động, chứ không phải khoảng cách để mặc cảm.
Khai thác đúng, phía cầu là "nhà máy điện ảo" lớn nhất với dư địa cắt giảm công suất đỉnh tăng gấp 4-5 lần vào năm 2031.
Và đây là điều cốt lõi: thước đo cuối cùng của một nền điều hành không phải số lượng thiết bị, mà là khả năng giữ vững hệ thống ở thời khắc khắc nghiệt nhất. Ở thước đo ấy, Việt Nam đã vượt đỉnh kỷ lục 58.103 MW mà không cắt điện, trong khi không ít nền điện sở hữu kho công cụ đồ sộ vẫn phải cảnh báo hoặc tiết giảm. Texas dựa nhiều vào khoảng 15.700 MW pin; Việt Nam dựa vào chất lượng điều độ, sự chuẩn bị từ sớm và một cơ chế huy động phía cầu vận hành theo thời gian thực. Năng lực điều hành ấy mới là phần khó xây nhất, bởi không thể hình thành chỉ bằng đầu tư thiết bị hay vốn liếng, mà đòi hỏi kinh nghiệm, thể chế và khả năng phối hợp đồng bộ của toàn hệ thống, và Việt Nam đã chứng minh mình có nó ở đẳng cấp thế giới.
Nắng nóng phá kỷ lục phụ tải lịch sử và kỳ tích bảo đảm điện hè 2026: Bài 3 - Ba công cụ quản trị, một tầm nhìn mới - 13
Khai thác đúng, phía cầu là "nhà máy điện ảo" lớn nhất: dư địa giảm đỉnh có thể tăng gấp 4 đến 5 lần tới năm 2031.
Xét trên tiêu chí ấy, mùa hè 2026 đã trở thành một phép thử quan trọng đối với năng lực điều hành của Việt Nam. Giữa đợt nắng nóng cực đoan, hệ thống điện quốc gia vẫn vận hành ổn định khi phụ tải lập kỷ lục mới 58.103 MW mà không phải thực hiện cắt giảm điện diện rộng. Trong khi đó, không ít hệ thống điện lớn trên thế giới, dù sở hữu những nguồn lực công nghệ và lưu trữ quy mô lớn, vẫn phải phát đi cảnh báo hoặc triển khai các biện pháp tiết giảm phụ tải trong những giai đoạn căng thẳng.
Nếu Texas có thể dựa vào hàng chục GW công suất pin lưu trữ để hỗ trợ vận hành, thì Việt Nam vượt qua đợt cao điểm bằng một nền tảng khác: dự báo từ sớm, chuẩn bị kịch bản từ xa, điều độ linh hoạt theo thời gian thực và huy động hiệu quả cả nguồn cung lẫn phía cầu của hệ thống. Đó là năng lực quản trị và điều hành – yếu tố khó xây dựng nhất, bởi không thể hình thành chỉ bằng đầu tư thiết bị hay vốn liếng, mà đòi hỏi kinh nghiệm, thể chế và khả năng phối hợp đồng bộ của toàn hệ thống.
Mùa hè 2026 vì thế không chỉ là một kỳ vượt đỉnh phụ tải thành công. Đó còn là minh chứng cho thấy năng lực điều hành hệ thống điện của Việt Nam đã đạt tới một trình độ mới, đủ sức ứng phó với những thử thách ngày càng lớn của quá trình chuyển dịch năng lượng và biến đổi khí hậu.
Nắng nóng phá kỷ lục phụ tải lịch sử và kỳ tích bảo đảm điện hè 2026: Bài 3 - Ba công cụ quản trị, một tầm nhìn mới - 14
Thước đo thuyết phục nhất của sự tiến bộ không phải là so sánh với thế giới, mà là nhìn lại chính mình. Chỉ vài năm trước, công tác điều hành hệ thống điện ở Việt Nam vẫn chủ yếu dựa vào phía cung; nhu cầu sử dụng điện được xem là một biến số cố định mà hệ thống phải đáp ứng bằng mọi giá thông qua việc huy động nguồn điện. Vai trò của phía cầu khi đó còn khá mờ nhạt trong các quyết sách vận hành.
Mùa hè 2026 đã đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy quản trị, với ba dấu mốc trưởng thành rõ nét:
Một là, bước tiến về tư duy và tầm nhìn. Từ chỗ chỉ biết "xây thêm để chạy theo", điều hành đã chuyển sang đối thoại và điều tiết nhu cầu, coi khách hàng là đối tác vận hành. Đó là sự trưởng thành về nhận thức - đây chính là nền tảng quan trọng nhất, mở đường cho việc triển khai các công cụ hiện đại như giá điện theo thời gian sử dụng (TOU), quản lý nhu cầu điện (DSM) hay điều chỉnh phụ tải (DR), đồng thời đưa công tác điều hành hệ thống điện tiệm cận các chuẩn mực quản trị tiên tiến trên thế giới.
Nắng nóng phá kỷ lục phụ tải lịch sử và kỳ tích bảo đảm điện hè 2026: Bài 3 - Ba công cụ quản trị, một tầm nhìn mới - 15
Hai là, bài học quản trị được thể chế hóa. Quyết định 963/QĐ-BCT (22/4/2026) lần đầu làm mới khung giờ cao điểm, thấp điểm sau hơn một thập kỷ, bám sát đường cong phụ tải đã đổi dạng vì điện mặt trời, minh chứng cho cách quản trị dựa trên dữ liệu thực và biết tự điều chỉnh. Điều chỉnh phụ tải từ khung pháp lý nằm trên giấy năm 2019 đã bước vào thực chiến quy mô năm 2026. Đáng giá nhất là tính đồng bộ: chính sách, vận hành thời gian thực của NSMO, sự tham gia của khách hàng và hạ tầng công nghệ được khớp thành một thể thống nhất.
Ba là,năng lực điều hành ngang tầm thế giới. Việc vận hành nhuần nhuyễn cả ba công cụ phía cầu ngay trong một mùa cao điểm lịch sử, phối hợp đa cấp từ NSMO tới các tổng công ty và địa phương, cho thấy một năng lực tổ chức mà nhiều nền điện phải mất nhiều năm mới gây dựng được. Việt Nam đã đi quãng đường ấy với tốc độ đáng nể.
Nắng nóng phá kỷ lục phụ tải lịch sử và kỳ tích bảo đảm điện hè 2026: Bài 3 - Ba công cụ quản trị, một tầm nhìn mới - 16
Nắng nóng phá kỷ lục phụ tải lịch sử và kỳ tích bảo đảm điện hè 2026: Bài 3 - Ba công cụ quản trị, một tầm nhìn mới - 17
Nền tảng tư duy và năng lực điều hành đã vững; chặng đường tiếp theo là hoàn thiện bộ công cụ để biến lợi thế quản trị thành lợi thế bền vững. Lộ trình ấy đã rõ: bổ sung khung giá siêu thấp điểm ban ngày để hấp thụ điện mặt trời dư thừa; xây cơ chế giá đỉnh tới hạn tự động kích hoạt khi dự phòng hệ thống xuống thấp; phủ rộng công tơ thông minh để mở TOU cho hộ gia đình theo cơ chế tự động tham gia; và từng bước hình thành thị trường điều chỉnh phụ tải cạnh tranh cùng các nhà máy điện ảo.
Nắng nóng phá kỷ lục phụ tải lịch sử và kỳ tích bảo đảm điện hè 2026: Bài 3 - Ba công cụ quản trị, một tầm nhìn mới - 18
Đi cùng đó là tăng tốc pin lưu trữ, đúng tinh thần Nghị quyết 70-NQ/TW đã nâng yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng lên một cấp độ mới: hiện đại hóa điều độ, phát triển lưới điện thông minh, vận hành trên nền tảng số và thiết lập cơ chế quản trị rủi ro đủ năng lực ứng phó với các biến động cực đoan về thời tiết, thị trường và địa chính trị. Nếu các giải pháp quản lý nhu cầu điện (DSM), điều chỉnh phụ tải (DR), giá điện theo thời gian sử dụng (TOU) và số hóa vận hành được triển khai đồng bộ trong giai đoạn 2026–2031, hệ thống điện có thể giảm đáng kể nhu cầu công suất đỉnh, theo các chuyên gia năng lượng ước tính có thể giảm đến 10% công suất đỉnh, tương đương 4.000 đến 5.000 MW, và tiết kiệm hàng tỷ USD đầu tư hạ tầng nguồn và lưới điện. Đây cũng là nơi hiện thực hóa tinh thần Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh trong phát biểu nhậm chức (7/4/2026): "Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là yếu tố sống còn để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước" - bởi một hệ thống điện lấy dữ liệu và phía cầu làm trọng tâm chính là kết tinh sống động của tinh thần ấy.
Cuộc cách mạng phía cầu vì thế không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là một bước trưởng thành vượt bậc trong tư duy quản trị, từ chỗ chỉ biết chạy theo nhu cầu, sang chủ động đối thoại và điều tiết nhu cầu. Việt Nam đang đi đúng con đường mà thế giới đã chứng minh, với một tầm nhìn đã bắt nhịp cùng thời đại và một năng lực điều hành đã được kiểm chứng qua thử thách khắc nghiệt nhất. Việc giữ vững lưới điện giữa đỉnh nắng nóng lịch sử, bằng một giải pháp phía cầu tổng thể và đồng bộ, chính là bằng chứng thuyết phục nhất rằng đây là một cuộc đổi mới tư duy quản trị thực chất, chứ không phải sự chắp vá, và là nền tảng vững vàng cho những chặng đường vươn mình tiếp theo.
Nắng nóng phá kỷ lục phụ tải lịch sử và kỳ tích bảo đảm điện hè 2026: Bài 3 - Ba công cụ quản trị, một tầm nhìn mới - 19
