Khi “xanh” được đặt cạnh “cạnh tranh”
Tại Hội nghị lần thứ 3 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, Trung ương thông qua kết quả tổng kết Nghị quyết số 24 và ban hành Kết luận về bảo vệ môi trường, chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới; xác định phải chuyển mạnh từ khắc phục hậu quả sang phòng ngừa, thích ứng, phục hồi; quản trị theo hệ sinh thái, lưu vực sông và vùng biển; gắn chuyển đổi xanh với nâng cao sức cạnh tranh, bảo đảm an toàn phát triển và trách nhiệm với các thế hệ mai sau.
Thách thức lớn nhất hiện nay đối với doanh nghiệp là việc tối ưu hóa quy trình sản xuất và dữ liệu nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe và duy trì lợi thế cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu.
Mệnh đề “gắn chuyển đổi xanh với nâng cao sức cạnh tranh, bảo đảm an toàn phát triển” không chỉ thể hiện tầm nhìn dài hạn của Đảng mà chính là yêu cầu cộng đồng doanh nghiệp hiện nay phải đáp ứng. Nhiều doanh nghiệp phải chuyển đổi xanh bởi không ít thị trường đang yêu cầu rất cao về bảo vệ môi trường.
Đơn cử, cơ chế điều chỉnh carbon biên giới (CBAM) của Liên minh châu Âu đã đi hết giai đoạn chuyển tiếp (10/2023–12/2025), thời kỳ doanh nghiệp chỉ phải khai báo lượng phát thải. Từ ngày 1/1/2026, cơ chế này bước vào giai đoạn chính thức: nhà nhập khẩu tại EU phải mua chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng CO2 phát thải trong hàng hóa. Đến năm 2034, Cơ chế CBAM chính thức vận hành toàn bộ, các nhà máy, doanh nghiệp sẽ không còn được cấp hạn ngạch phát thải CO2 miễn phí và phải nộp 100% phí CBAM.
Nhìn lại hoạt động của một số doanh nghiệp đầu ngành, không khó để nhận ra những chuyển động tích cực trong việc giảm phát thải và tuân thủ quy định của những thị trường lớn. Tuy nhiên còn vẫn còn không ít thách thức đòi hỏi sự nỗ lực nhiều hơn.
Câu chuyện của 3 doanh nghiệp lớn
Theo báo cáo thường niên 2025 được công bố mới đây, hiện nay, Tập đoàn Hòa Phát tự chủ 90% điện sản xuất tại các khu liên hợp sản xuất gang thép thông qua nhiều giải pháp như: thu hồi nhiệt dư, dập cốc khô thân thiện với môi trường, ứng dụng công nghệ đúc – cán liên tục,… Năm 2025, Tập đoàn Hòa Phát đồng loạt triển khai các dự án điện mặt trời áp mái quy mô lớn. Mục đích của hoạt động này nhằm nâng cao năng lực tự chủ năng lượng trên toàn hệ thống, tối ưu hóa chi phí và khẳng định cam kết trong lộ trình “xanh hóa” chuỗi sản xuất công nghiệp.
Những sáng kiến về năng lượng tái tạo đã giúp Hòa Phát giảm chi phí năng lượng đáng kể, đồng thời tăng cường vị thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Để chuẩn bị cho giai đoạn vận hành chính thức của cơ chế CBAM từ năm 2026, Tập đoàn đã triển khai việc kiểm kê khí nhà kính cho các mặt hàng xuất khẩu sang EU theo các quy định kỹ thuật và phụ lục chuyên biệt của Ủy ban Châu Âu, với sự tư vấn và xác nhận từ tổ chức quốc tế TÜV. Việc chuẩn hóa dữ liệu theo cả tiêu chuẩn ISO và các yêu cầu riêng biệt của CBAM giúp Tập đoàn kiện toàn hệ thống hồ sơ kỹ thuật, đảm bảo khả năng tương thích của dữ liệu phát thải với các quy định mới.
Theo Tập đoàn này, thách thức lớn nhất hiện nay đối với doanh nghiệp là việc tối ưu hóa quy trình sản xuất và dữ liệu nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe và duy trì lợi thế cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu.
Vicem Hà Tiên đang triển khai 2 dự án đầu tư nhà máy tận dụng nhiệt khí thải để phát điện tại nhà máy Kiên Lương và Bình Phước.
Tại Công ty Cổ phần Xi măng VICEM Hà Tiên, theo quan sát của phóng viên Báo Công Thương, doanh nghiệp đang triển khai 2 dự án đầu tư nhà máy tận dụng nhiệt khí thải để phát điện tại nhà máy Kiên Lương và Bình Phước, nhằm khai thác nhiệt dư thừa từ dòng sản xuất clinker để phát điện, góp phần tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải CO2 và bảo vệ môi trường. Các dự án được triển khai theo mô hình kinh tế tuần hoàn, nâng cao hiệu quả sản xuất.
Tuy nhiên, công ty đang đối mặt với những thách thức đáng kể. Theo thông điệp của Tổng Giám đốc, ngành xi măng tiếp tục chịu áp lực từ các biện pháp bảo vệ thương mại và biến động nhu cầu trên thị trường quốc tế. Những thách thức này đòi hỏi Vicem Hà Tiên phải cân bằng giữa nâng cao tiêu chuẩn môi trường quốc tế và duy trì khả năng cạnh tranh kinh tế.
Công ty Cổ phần Vicostone là doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất đá ốp lát, hàng hóa chủ yếu là xuất khẩu. Báo cáo thường niên năm 2025 của Công ty đã nhận diện các rủi ro khí hậu ngày càng rõ nét. Cùng với đó là rủi ro từ gián đoạn chuỗi cung ứng, tăng chi phí vận hành và suy giảm hiệu suất lao động, cho đến áp lực tuân thủ các quy định môi trường nghiêm ngặt tại các thị trường xuất khẩu như: CBAM, OSHA/ NIOSH (Mỹ), hay các bộ tiêu chuẩn xanh như: LEED, WELL, EPD. Đồng thời, Công ty cũng đối mặt với các rủi ro thị trường khi khách hàng và đối tác ưu tiên sản phẩm "xanh", có kiểm soát phát thải carbon rõ ràng và rủi ro tài chính khi chi phí tuân thủ ESG gia tăng hoặc có nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng nếu không đạt chuẩn khí hậu.
Do đó, doanh nghiệp hướng tới tích hợp hoàn toàn nguyên tắc ESG vào hoạt động sản xuất, kinh doanh, nghiên cứu và toàn chuỗi cung ứng; thúc đẩy đổi mới sáng tạo xanh, chuyển đổi mô hình sản xuất sang kinh tế tuần hoàn; dẫn dắt lộ trình trung hòa carbon hướng tới NetZero 2050. Công ty thực hiện kiểm kê khí nhà kính định kì, đầu tư vào công nghệ sản xuất khép kín với dây chuyền tiết kiệm năng lượng, đồng thời sử dụng năng lượng mặt trời trong sản xuất, giúp giảm hơn 200 tấn CO₂ mỗi năm.
Vai trò kiến tạo của chính sách
Sức ép từ bên ngoài chỉ chuyển thành lợi thế khi có bàn tay kiến tạo của Nhà nước. Nền tảng pháp lý cho chuyển đổi xanh đã và đang dần hình thành. Có thể kể đến Nghị định số 06/2022/NĐ-CP của Chính phủ quy định giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn ban hành năm 2022; Nghị định số 119/2025/NĐ-CP của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 06/2022/NĐ-CP.
Cùng với đó, các định hướng về lộ trình phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính cho giai đoạn 2026-2030 đang dần được định hình, tạo ra một khung pháp lý dài hạn để doanh nghiệp có sự chuẩn bị và tuân thủ. Các cơ chế ưu đãi đối với sản xuất xanh được áp dụng cũng góp phần thúc đẩy hình thành nền kinh tế xanh.
Thực hiện chủ trương phát triển kinh tế xanh, carbon thấp, Bộ Tài chính và Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã khai trương Sàn giao dịch carbon vào tháng 6/2026. Sự ra đời của sàn giao dịch đánh dấu một cột mốc quan trọng trong quá trình xây dựng thị trường carbon Việt Nam, tạo cơ chế thị trường để thúc đẩy giảm phát thải, huy động vốn cho tăng trưởng xanh và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.
Sàn giao dịch carbon trong nước ra đời tạo cơ chế thị trường để thúc đẩy giảm phát thải, huy động vốn cho tăng trưởng xanh và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Trong ảnh: Phiên giao dịch đầu tiên của sàn ngày 29/6/2026.
Sàn hoạt động với các cơ chế giao dịch công khai, minh bạch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Bằng cách hình thành giá carbon dựa trên nhu cầu thị trường, sàn tạo động lực kinh tế để doanh nghiệp tự chủ động đầu tư công nghệ xanh, tối ưu hóa sử dụng năng lượng và giảm phát thải, từ đó góp phần đạt mục tiêu phát triển bền vững của đất nước.
Tựu trung lại, chủ trương và pháp lý, cơ chế, chính sách đã rõ, vấn đề là thực thi. Câu chuyện của Hòa Phát, Vicem Hà Tiên hay Vicostone cho thấy nhiều doanh nghiệp quy mô lớn đã và đang chuyển động mạnh mẽ, phần còn lại là các doanh nghiệp có quy mô vừa và nhỏ hơn. Chuyển đổi xanh, xét cho cùng, đang trở thành yêu cầu bắt buộc để hàng Việt giữ vững chỗ đứng tại những thị trường khó tính nhất.
Thực tiễn từ các doanh nghiệp đầu ngành cho thấy hành trình "xanh hóa" mang lại lợi ích kép: vừa cắt giảm chi phí năng lượng nhờ mô hình kinh tế tuần hoàn, vừa củng cố năng lực cạnh tranh cốt lõi. Bằng việc kiểm kê khí nhà kính, tận dụng nhiệt dư để phát điện và chuẩn hóa hồ sơ theo tiêu chuẩn quốc tế, các doanh nghiệp tiên phong đã chứng minh rằng: đầu tư cho công nghệ xanh không phải là gánh nặng tài chính, mà là khoản đầu tư chiến lược cho sự sinh tồn và bứt phá dài hạn.
