Dữ liệu và AI mở lối cho tài chính công
Trong khuôn khổ Hội thảo và Triển lãm “Tài chính số Việt Nam 2026” - Vietnam Digital Finance 2026 (VDF-2026) do Bộ Tài chính tổ chức, chiều 24/9 đã diễn ra phiên hội thảo chuyên đề với nội dung “Kiến tạo tài chính công thông minh thông qua dữ liệu và AI”.
Tại sự kiện, bà Nguyễn Thị Thuận, Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin và Chuyển đổi số (Bộ Tài chính) cho biết, nhìn lại chặng đường hơn một năm vừa qua, khuôn khổ pháp lý về chiến lược dữ liệu cũng như trí tuệ nhân tạo (AI) đã được hình thành cơ bản đầy đủ và đồng bộ. Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia cũng đã xác định rõ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là mũi nhọn đột phá hàng đầu để phát triển đất nước.
Cùng với đó, sự ra đời của Luật Dữ liệu, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và Luật Trí tuệ nhân tạo đã tạo nên hành lang pháp lý tương đối đầy đủ, không chỉ tạo điều kiện tối đa cho việc khai thác, phát huy giá trị của dữ liệu mà còn thiết lập hàng rào bảo vệ đối với quyền riêng tư và an ninh mạng.
Theo bà Nguyễn Thị Thuận, trên nền tảng pháp lý đó, có 3 văn bản chiến lược, 3 định hướng trực tiếp đặt ra những yêu cầu cấp thiết đối với công việc hiện nay liên quan đến dữ liệu và AI.
Thứ nhất là Quyết định số 1308/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược dữ liệu quốc gia giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045. Chiến lược này đặt ra yêu cầu toàn bộ các bộ, ngành, địa phương phải ban hành chiến lược dữ liệu, kiến trúc và khung quản trị dữ liệu. Đồng thời phải công bố từ điển dữ liệu cũng như thực hiện kết nối thành công với từ điển dữ liệu quốc gia dùng chung; tiến hành đồng bộ cơ sở dữ liệu quốc gia và các cơ sở dữ liệu ngành trọng yếu về Trung tâm Dữ liệu quốc gia.
“Đặc biệt, yêu cầu kiểm toán dữ liệu định kỳ 2 năm một lần đối với các cơ sở dữ liệu từ 1 triệu bản ghi trở lên cũng là thách thức không nhỏ”, đại diện Bộ Tài chính nhấn mạnh.
Thứ hai là Quyết định số 1671/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia về AI đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Chiến lược này đặt ra những mục tiêu rất cao. Đến năm 2030, toàn bộ hồ sơ thủ tục hành chính phải được xử lý bằng AI; 10% quyết định chỉ đạo, điều hành của các cơ quan nhà nước phải được hỗ trợ bởi dữ liệu và AI.
“Đáng chú ý, chiến lược này cũng có nội dung quan trọng, trọng tâm đối với lĩnh vực tài chính, đó là yêu cầu cụ thể về đẩy mạnh phát triển và sử dụng AI cho các lĩnh vực trọng yếu như quản lý kinh tế, hải quan và Kho bạc Nhà nước, tập trung vào việc tối ưu hóa thủ tục hành chính, quản lý rủi ro và nâng cao hiệu quả kiểm soát chi ngân sách nhà nước”, bà Nguyễn Thị Thuận thông tin.
Thứ ba, để cụ thể hóa các chủ trương của Chính phủ, Bộ Tài chính đã ban hành Chiến lược dữ liệu đến năm 2030. Đây chính là văn bản nội ngành, chuyển hóa các yêu cầu ở cấp độ quốc gia thành những nguyên tắc quản trị dữ liệu của ngành, cùng với lộ trình được thiết kế qua ba cột mốc vào các năm 2026, 2028 và 2030, với phương châm hành động của ngành tài chính là số hóa cốt lõi, phục vụ tận tâm.
“Các nhà hoạch định chính sách không hề đặt dữ liệu và AI cạnh nhau như hai câu chuyện song song. Ngược lại, Chiến lược dữ liệu quốc gia coi việc phát triển dữ liệu và AI là động lực thống nhất, không thể tách rời”, đại diện Bộ Tài chính nhận định.
Bên cạnh đó, thông điệp cũng rất rõ ràng là sẽ không có hệ thống AI nào đủ độ tin cậy nếu không có nguồn dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống”. Và ngược lại, nếu không có AI thì khối dữ liệu khổng lồ đó cũng chỉ nằm yên trong các kho lưu trữ số.
Tăng tốc kết nối dữ liệu
Cũng tại sự kiện, ông Lưu Nguyên Trí, Phó Trưởng ban Công nghệ, chuyển đổi số và tự động hóa, Cục Thuế (Bộ Tài chính) đã trình bày tham luận với chủ đề: “Mạng lưới dữ liệu liên ngành: Kết nối thuế và các cơ quan liên quan để nâng cao hiệu quả vận hành”.
Đại diện Cục Thuế cho biết, trong những năm vừa qua, cơ quan thuế cũng như ngành tài chính đã đẩy mạnh chuyển đổi số và xây dựng các cơ sở dữ liệu lớn, qua đó phục vụ công tác quản lý rất hiệu quả.
“Đối với ngành Thuế, riêng dữ liệu hóa đơn điện tử, đến nay chúng tôi đã có hơn 30 tỷ hóa đơn. Trung bình mỗi ngày, cơ quan thuế tiếp nhận dữ liệu của hơn 50 triệu hóa đơn điện tử được chuyển từ các đơn vị cung cấp giải pháp tới cơ quan thuế”, ông Lưu Nguyên Trí thông tin.
Bên cạnh đó, cơ quan thuế cũng đã kết nối, chia sẻ dữ liệu với nhiều bộ, ngành. Đối với Bộ Công an, đã kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, dữ liệu định danh, cũng như các dữ liệu liên quan đến phương tiện, lệ phí trước bạ phương tiện, xuất nhập cảnh và một số lĩnh vực khác.
Đối với Bộ Công Thương, chúng tôi đã kết nối, chia sẻ dữ liệu liên quan đến hơn 942 website thương mại điện tử cũng như hơn 492 sàn thương mại điện tử.
“Đối với cơ quan đăng ký kinh doanh, Ngân hàng Nhà nước và các đơn vị liên quan, cơ quan thuế cũng đang tiếp tục mở rộng kết nối, chia sẻ dữ liệu. Với Ngân hàng Nhà nước, chúng tôi đang hướng tới việc chia sẻ dữ liệu để phục vụ quản lý theo dòng tiền và từng bước phân tích dòng tiền phục vụ công tác quản lý thuế”, Phó Trưởng ban Công nghệ, chuyển đổi số và tự động hóa cho hay.
Cũng theo ông Lưu Nguyên Trí, đối với lĩnh vực đất đai, chúng tôi cũng đã thực hiện kết nối dữ liệu phục vụ việc xác định và thanh toán các nghĩa vụ tài chính về đất đai. Trong nhiều năm qua, cơ quan thuế cũng đã triển khai kết nối với các cơ quan đăng ký kinh doanh và nhiều cơ quan quản lý nhà nước khác.
“Với khối lượng dữ liệu rất lớn như vậy, chúng tôi nhận thấy các cơ sở dữ liệu hiện nay đã hỗ trợ rất tốt cho công tác quản lý và phục vụ người dân, doanh nghiệp. Tuy nhiên, đến thời điểm này, chúng tôi cũng nhận thấy thực tế là mặc dù có rất nhiều dữ liệu được kết nối, chia sẻ nhưng dữ liệu vẫn chưa thực sự cung cấp đầy đủ thông tin phục vụ quản lý. Dữ liệu vẫn còn tình trạng phân tán, phân mảnh, chưa được cập nhật và khai thác theo thời gian thực”, ông Lưu Nguyên Trí thông tin.
Đại diện Cục Thuế cũng cho rằng, mặc dù đang có rất nhiều dữ liệu, nhưng dữ liệu đó chưa thực sự được chuyển hóa đầy đủ thành thông tin để hỗ trợ việc ra quyết định một cách kịp thời. Nguyên nhân đầu tiên là mặc dù dữ liệu đã được đưa về với khối lượng rất lớn, nhưng hiện nay vẫn đang phân tán tại nhiều hệ thống, nhiều cơ quan khác nhau. Các dữ liệu này chưa được tích hợp đầy đủ để tạo nên bức tranh toàn cảnh, thống nhất, phục vụ công tác quản lý.
Ngoài ra, về độ trễ trong quản lý. Theo ông Lưu Nguyên Trí, các hoạt động của kinh tế số và thương mại điện tử hiện nay diễn ra theo thời gian thực, trong khi cơ quan quản lý vẫn đang sử dụng nhiều phương thức báo cáo định kỳ, xử lý theo lô hoặc thao tác thủ công.
“Doanh nghiệp vẫn phải thực hiện kê khai theo từng kỳ. Trong quá trình trao đổi, chia sẻ dữ liệu, vẫn còn những phương thức như tải file, gửi file hoặc nhập dữ liệu thủ công trên hệ thống. Đối với một số hệ thống hỗ trợ kê khai, doanh nghiệp vẫn phải đưa các file Excel hoặc những file dữ liệu có dung lượng lớn lên hệ thống, sau đó cơ quan quản lý tiếp tục xử lý. Những phương thức trao đổi, xử lý dữ liệu theo hình thức tải file, gửi file hay nhập thủ công như vậy dẫn đến độ trễ lớn, không đáp ứng được yêu cầu giám sát và quản lý kịp thời”, ông Lưu Nguyên Trí nhận định.
Với những hạn chế trong hệ sinh thái dữ liệu. Ông Lưu Nguyên Trí cho rằng, hiệu quả của AI phụ thuộc hoàn toàn vào chất lượng dữ liệu đầu vào. Trong khi đó, hiện nay vẫn còn tình trạng trao đổi thông tin theo hình thức chia sẻ, kết nối rời rạc hoặc kết nối theo từng điểm, chưa thực sự liên thông. Vì vậy, dữ liệu vẫn còn tình trạng chưa được chuẩn hóa đầy đủ, chưa bảo đảm tính đồng nhất và chất lượng cần thiết.
Một vấn đề rất quan trọng, là khi ứng dụng AI trước hết dữ liệu phải bảo đảm “đúng, đủ, sạch, sống”. Chất lượng nguồn dữ liệu phải được bảo đảm ngay từ đơn vị tạo lập dữ liệu. Đơn vị tạo lập dữ liệu phải có trách nhiệm quản lý, bảo đảm tính nhất quán, tính chính xác và chất lượng của dữ liệu. Từ thực tế đó, đại diện Cục Thuế đưa ra thông điệp là cần chuyển từ kết nối hệ thống sang hình thành mạng lưới dữ liệu.
“Kết nối dữ liệu không chỉ dừng ở việc các hệ thống có thể trao đổi thông tin với nhau, mà phải tạo ra năng lực quản trị, năng lực quản lý và mang lại giá trị thực sự cho cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và người dân”, ông Lưu Nguyên Trí nhấn mạnh.
Mục tiêu là xây dựng mạng lưới dữ liệu giữa cơ quan thuế với các cơ quan, bộ, ngành, địa phương và các chủ thể có liên quan, trên cơ sở kết nối, chia sẻ và quản trị dữ liệu thống nhất. Qua đó, dữ liệu không chỉ phục vụ công tác quản lý, mà còn phải phục vụ trực tiếp người dân, doanh nghiệp; cung cấp các công cụ chủ động, thuận tiện cho người dân và doanh nghiệp. Đồng thời tạo ra nền tảng dữ liệu đầy đủ, chính xác để phục vụ các ứng dụng AI trong tương lai.
Dữ liệu và AI đang mở ra phương thức quản trị mới cho tài chính công, giúp nâng cao chất lượng ra quyết định, quản lý rủi ro và tối ưu thủ tục hành chính.
