(Công Thương) - Không chỉ giữ gìn di sản, Hà Nội đang chuyển từ tư duy bảo tồn sang phát triển, biến di sản làng nghề thành tài sản kinh tế, động lực tăng trưởng của Thủ đô.
Làng nghề - 'làng trong phố' dưới góc nhìn Nghị quyết 80 - NQ/TWvà Quy hoạch Thủ đô 100 năm: Kỳ 1: Chính sách đột phá - bước ngoặt cho phát triển làng nghề - 1
Làng nghề - 'làng trong phố' dưới góc nhìn Nghị quyết 80 - NQ/TWvà Quy hoạch Thủ đô 100 năm: Kỳ 1: Chính sách đột phá - bước ngoặt cho phát triển làng nghề - 2
Trong dòng chảy của toàn cầu hóa và sự bùng nổ của kinh tế sáng tạo, công nghiệp văn hóa đang dần trở thành một trong những nhóm ngành quan trọng, góp phần vào sự thịnh vượng của các quốc gia. Động lực để thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hoá được cụ thể hoá tại Nghị quyết số 80-NQ/TW được Bộ Chính trị ban hành ngày 07/01/2026 về phát triển văn hoá Việt Nam.
Quan điểm chỉ đạo xuyên suốt của Nghị quyết được nêu rõ: Phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước; Các giá trị văn hoá phải được gắn kết chặt chẽ, hài hoà, thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế, xã hội, đối ngoại, thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia.
Đặc biệt, Nghị quyết nhấn mạnh, đầu tư cho văn hoá là đầu tư cho phát triển bền vững đất nước, cho tương lai của dân tộc. Đồng thời, phải đổi mới căn bản, toàn diện tư duy về huy động mọi nguồn lực để phát triển văn hoá, phát huy tối đa giá trị và sức mạnh văn hoá, con người Việt Nam, gắn bảo tồn và phát triển các giá trị văn hoá trong kỷ nguyên mới.
Đáng lưu ý, Nghị quyết đã mở ra cơ sở để các giá trị văn hóa, trong đó có làng nghề truyền thống - một trong 10 ngành công nghiệp văn hoá trọng điểm, được nhìn nhận như một nguồn lực kinh tế quan trọng trong tiến trình phát triển đất nước.
Làng nghề - 'làng trong phố' dưới góc nhìn Nghị quyết 80 - NQ/TWvà Quy hoạch Thủ đô 100 năm: Kỳ 1: Chính sách đột phá - bước ngoặt cho phát triển làng nghề - 3
Trong dòng chảy phát triển của đất nước, làng nghề không chỉ là nơi gìn giữ tinh hoa văn hóa dân tộc mà còn là không gian sản sinh giá trị kinh tế từ di sản. Mỗi làng nghề là sự kết tinh của tri thức bản địa, sức sáng tạo và bản sắc cộng đồng, góp phần tạo sinh kế, phát triển thương hiệu và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Bởi vậy, khi văn hóa được xác định là nguồn lực nội sinh cho phát triển, làng nghề cũng được đặt vào một vị thế mới: từ di sản cần bảo tồn trở thành nguồn lực phát triển, đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng kinh tế và công nghiệp văn hóa.
Nhìn bức tranh chung, Việt Nam hiện có hơn 5.000 làng nghề trên cả nước, phản ánh bề dày lịch sử và sự phong phú của các nghề thủ công truyền thống. Riêng Hà Nội - vùng đất được mệnh danh là "đất trăm nghề" - sở hữu mạng lưới lớn nhất cả nước với khoảng 1.350 làng nghề và làng có nghề; trong đó có 337 làng nghề, nghề truyền thống đã được UBND thành phố công nhận.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, năm 2025, khu vực làng nghề tạo việc làm thường xuyên cho trên 250.000 lao động nông thôn, doanh thu ước đạt hơn 25.000 tỷ đồng mỗi năm. Những con số này cho thấy làng nghề không chỉ là "kho tàng di sản" kết tinh hàng trăm năm lịch sử, lưu giữ tri thức dân gian và bản sắc cộng đồng, mà còn là một khu vực kinh tế giàu tiềm năng, đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng, sinh kế và phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô.
Làng nghề - 'làng trong phố' dưới góc nhìn Nghị quyết 80 - NQ/TWvà Quy hoạch Thủ đô 100 năm: Kỳ 1: Chính sách đột phá - bước ngoặt cho phát triển làng nghề - 4
Thực tế, việc đưa giá trị di sản trở thành động lực tăng trưởng cũng là định hướng xuyên suốt trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của Hà Nội. Cụ thể, Nghị quyết số 09-NQ/TU về phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021–2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, hay Luật Thủ đô năm 2026 và mới đây là Quy hoạch Tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm đều thống nhất một định hướng xuyên suốt: chuyển làng nghề từ mô hình bảo tồn đơn thuần sang mô hình phát triển dựa trên giá trị văn hóa.
Vì vậy, trong bối cảnh Hà Nội bước vào giai đoạn phát triển mới theo tinh thần Nghị quyết 80 và các quyết sách chiến lược của thành phố, yêu cầu không còn dừng ở việc gìn giữ các giá trị truyền thống, mà là tạo cơ chế để di sản tiếp tục "sống" trong đời sống đương đại, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị sáng tạo, du lịch, thương mại và xuất khẩu, qua đó chuyển hóa văn hóa thành nguồn lực nội sinh và động lực phát triển bền vững. Có thể nói, đây chính là "trợ lực chiến lược" và cũng là điều kiện tiên quyết để làng nghề Hà Nội bứt phá trong giai đoạn phát triển mới.
Làng nghề - 'làng trong phố' dưới góc nhìn Nghị quyết 80 - NQ/TWvà Quy hoạch Thủ đô 100 năm: Kỳ 1: Chính sách đột phá - bước ngoặt cho phát triển làng nghề - 5
Đánh giá về tác động của Nghị quyết 80-NQ/TW đến phát triển làng nghề Thủ đô, Nhà nghiên cứu dân tộc học Bùi Xuân Đính phân tích, từ Nghị quyết có ba cơ hội cụ thể cho làng nghề.Thứ nhấtlà đổi mới tư duy, đưa làng nghề từ không gian bảo tồn truyền thống thuần túy trở thành các không gian sáng tạo, điểm đến du lịch trải nghiệm và sản phẩm kinh tế văn hóa đặc sắc.Thứ hailà gắn kết cộng đồng, khơi dậy vai trò chủ thể của người dân và nghệ nhân trong việc giữ gìn, trao truyền tri thức dân gian.Thứ balà hỗ trợ thực tiễn, thông qua cơ chế ưu tiên nguồn lực ngân sách, phát triển các mô hình trình diễn, quảng bá thương hiệu và gắn kết làng nghề với chương trình xây dựng nông thôn mới sáng tạo.
Ba cơ hội ấy có một điểm chung, đòi hỏi làng nghề hiện nay phải hình thành một hệ sinh thái đa giá trị như gắn kết bảo tồn với phát triển thương mại, du lịch và dịch vụ. Như chuyên gia kinh tế Nguyễn Minh Phong nhìn nhận:“Nếu trước đây mục tiêu của làng nghề là sản xuất được nhiều sản phẩm thì nay mục tiêu phải là tạo ra nhiều giá trị trên cùng một sản phẩm và trên cùng một không gian di sản”.
Chia sẻ thêm, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng:“Nghị quyết 80-NQ/TW đã đặt ra một tư duy rất đáng chú ý là nghiên cứu định giá tổng giá trị kinh tế của di sản, từng bước hình thành mô hình 'di sản dẫn dắt phát triển kinh tế', đồng thời xác định thủ công truyền thống là một trong những lĩnh vực công nghiệp văn hóa cần tập trung phát triển”.
Làng nghề - 'làng trong phố' dưới góc nhìn Nghị quyết 80 - NQ/TWvà Quy hoạch Thủ đô 100 năm: Kỳ 1: Chính sách đột phá - bước ngoặt cho phát triển làng nghề - 6
Định hướng đã được xác lập từ Nghị quyết 80, nhưng để những chủ trương ấy đi vào cuộc sống, điều quan trọng là phải tạo dựng được không gian phát triển phù hợp cho các giá trị văn hóa, trong đó có làng nghề truyền thống.
Với Hà Nội, yêu cầu này đã được cụ thể hóa trong Quy hoạch Tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, được UBND thành phố phê duyệt tại Quyết định số 2512/QĐ-UBND ngày 13/6/2026. Đây được xem là dấu mốc quan trọng, mở ra một không gian phát triển mới, đưa làng nghề từ đối tượng bảo tồn trở thành một cấu phần của chiến lược phát triển đô thị, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo của Thủ đô.
Thông tin về những điểm mới từ quy hoạch đối với phát triển làng nghề Thủ đô, trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Trịnh Quốc Đạt - Chủ tịch hiệp hội làng nghề Việt Nam nhấn mạnh, nếu trước đây làng nghề chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ bảo tồn di sản hoặc phát triển sản xuất tiểu thủ công nghiệp, thì Quy hoạch Tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đã mở ra cách tiếp cận mới: đưa làng nghề vào tổng thể chiến lược phát triển văn hóa, công nghiệp văn hóa và không gian đô thị.
“Đây không chỉ là sự thay đổi về quy hoạch không gian, mà còn là sự chuyển dịch trong tư duy phát triển, coi làng nghề là một nguồn lực nội sinh, góp phần tạo dựng bản sắc và sức cạnh tranh cho Thủ đô”, ông Trịnh Quốc Đạt nhấn mạnh.
Làng nghề - 'làng trong phố' dưới góc nhìn Nghị quyết 80 - NQ/TWvà Quy hoạch Thủ đô 100 năm: Kỳ 1: Chính sách đột phá - bước ngoặt cho phát triển làng nghề - 7
Cũng theo Chủ tịch hiệp hội làng nghề Việt Nam, điểm đáng chú ý là quy hoạch đặt văn hóa ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, lấy “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo” làm giá trị cốt lõi. Trong cấu trúc đó, làng nghề không còn là những “ốc đảo” sản xuất nằm xen kẽ trong khu dân cư, mà trở thành một mắt xích của hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, gắn kết giữa bảo tồn di sản với phát triển thương mại, dịch vụ và du lịch.
Theo đó, Quy hoạch không chỉ bảo tồn từng làng nghề riêng lẻ mà hướng tới hình thành các vành đai di sản làng nghề, kết nối với cảnh quan, di sản, sinh thái và không gian văn hóa, tạo nên những cung đường du lịch đặc trưng, góp phần định vị thương hiệu Hà Nội - Thành phố sáng tạo
Bên cạnh đó, không gian phát triển của làng nghề cũng được mở rộng thông qua việc hình thành các cụm công nghiệp làng nghề theo mô hình sạch, xanh, ứng dụng công nghệ cao. Cùng với lộ trình di dời các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm ra khỏi khu dân cư, định hướng này vừa giải quyết bài toán môi trường, vừa tạo điều kiện tổ chức lại sản xuất theo hướng hiện đại.
Làng nghề - 'làng trong phố' dưới góc nhìn Nghị quyết 80 - NQ/TWvà Quy hoạch Thủ đô 100 năm: Kỳ 1: Chính sách đột phá - bước ngoặt cho phát triển làng nghề - 8
Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, làng nghề không còn được nhìn nhận như những điểm sản xuất manh mún, mà được tích hợp vào cấu trúc phát triển không gian của một đô thị "đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm". Quy hoạch xác định rõ định hướng tổ chức lại không gian theo hướng bảo tồn gắn với phát triển, đưa các làng nghề trở thành hạt nhân của công nghiệp văn hóa, du lịch trải nghiệm và kinh tế sáng tạo.
Có thể thấy, lần đầu tiên sau nhiều năm, hệ thống chủ trương của Trung ương và thành phố Hà Nội đã tạo nên một hành lang chính sách tương đối đồng bộ cho phát triển làng nghề. Từ góc độ địa phương, ông Đinh Hữu Bình - Chủ tịch UBND xã Dân Hòa, Hà Nội cho rằng, phát triển làng nghề trong giai đoạn mới không chỉ dừng ở việc giữ gìn nghề truyền thống mà phải kiến tạo một không gian phát triển mới nơi văn hóa, kinh tế và đời sống người dân được kết nối hài hòa.
Làng nghề - 'làng trong phố' dưới góc nhìn Nghị quyết 80 - NQ/TWvà Quy hoạch Thủ đô 100 năm: Kỳ 1: Chính sách đột phá - bước ngoặt cho phát triển làng nghề - 9
Theo ông Bình, người dân và nghệ nhân phải là chủ thể của quá trình phát triển; cùng với bảo tồn giá trị truyền thống, địa phương cần chú trọng quy hoạch không gian sản xuất, cải thiện hạ tầng, phát triển thương mại, du lịch và quảng bá sản phẩm. Khi những yếu tố này được kết nối đồng bộ, làng nghề sẽ có điều kiện tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo.
Ở góc độ cơ sở sản xuất, nghệ nhân Nguyễn Đức Diệm (làng nghề mây tre đan Phú Nghĩa) cũng nhìn nhận, việc Hà Nội xác định phát triển làng nghề gắn với công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo mở ra nhiều kỳ vọng mới cho các cơ sở sản xuất.
Tuy nhiên, theo ông Diệm, để những định hướng đó đi vào thực tiễn, điều quan trọng là phải tạo điều kiện để doanh nghiệp, hợp tác xã và các hộ sản xuất phát triển ổn định, từng bước nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường.
Theo Sở Công Thương Hà Nội, các làng nghề của Thủ đô hoạt động trong 6 nhóm ngành chính, từ chế biến nông, lâm, thủy sản đến sản xuất thủ công mỹ nghệ, gốm sứ, mây tre đan, dệt may, cơ khí, sinh vật cảnh và các dịch vụ phục vụ sản xuất nông thôn. Mỗi làng nghề mang bản sắc riêng, tạo nên những sản phẩm tinh xảo, giàu giá trị văn hóa và trở thành nguồn lực kinh tế quan trọng của Thủ đô.
Hiện sản phẩm thủ công mỹ nghệ Hà Nội đã có mặt tại 89 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có nhiều thị trường lớn như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc, cho thấy dư địa phát triển còn rất lớn. Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy nhiều "khoảng trống" cần được lấp đầy. Dù sở hữu số lượng làng nghề lớn nhất cả nước và có đóng góp quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội, nhiều làng nghề Hà Nội vẫn chưa phát huy hết tiềm năng, lợi thế vốn có.
Làng nghề - 'làng trong phố' dưới góc nhìn Nghị quyết 80 - NQ/TWvà Quy hoạch Thủ đô 100 năm: Kỳ 1: Chính sách đột phá - bước ngoặt cho phát triển làng nghề - 10
Để phát huy thế mạnh làng nghề, đồng thời gắn sự tồn tại của làng nghề trong quy hoạch phát triển Thủ đô, hiện Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đang tập trung thực hiện Đề án “Tổng thể phát triển làng nghề trên địa bàn thành phố giai đoạn 2025-2030, tầm nhìn đến năm 2050”.
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Mạnh Phương nhấn mạnh, điểm cốt lõi của đề án là bảo tồn cấu trúc làng truyền thống theo mô hình “làng trong phố - phố trong làng”. Đây không chỉ là sự thay đổi về diện mạo kiến trúc mà là sự thay đổi về bản chất kinh tế, biến làng nghề thành những hệ sinh thái sản xuất sạch, gắn liền với phát triển du lịch và văn hóa.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, mục tiêu giai đoạn 2025-2030 là giá trị sản xuất làng nghề của Thủ đô tăng bình quân khoảng 10%/năm. Để đạt được con số này, không gian làng nghề phải thực sự là những “không gian xanh” đáng sống, nơi di sản văn hóa không bị lấn át bởi bê tông mà được bao bọc bởi sinh thái. Đó cũng chính là cách để hiện thực hóa định hướng "Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo" của Quy hoạch Thủ đô và Nghị quyết 80, đưa di sản trở thành nguồn lực nội sinh và làng nghề trở thành cực tăng trưởng mới của công nghiệp văn hóa Hà Nội.
Hệ thống chính sách mới đã mở ra cơ hội để làng nghề Hà Nội bứt phá trong tương lai, tuy nhiên, việc quan trọng và cấp thiết đang đặt ra là cần tháo gỡ những "điểm nghẽn" tại các làng nghề hiện nay. Với những giải pháp mà thành phố đang triển khai quyết liệt, có thể tin tưởng các làng nghề Hà Nội sẽ "lột xác" thành những “phố trong làng”, ngày càng phát triển bền vững, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế của Thủ đô.
Kỳ 2: Làng nghề trước thách thức của siêu đô thị mới
