(Công Thương) - Hai nghị định ban hành cùng một ngày không khép lại cơ hội của điện mặt trời mái nhà mà mở ra một giai đoạn minh bạch hơn, chuyên nghiệp hơn.
Nhưng để chính sách thật sự đi vào cuộc sống, những nút thắt thủ tục và kỹ thuật vẫn đang chờ được tháo gỡ.
Có một con số nói lên gần như tất cả. Tính đến hết tháng 5/2026, tám tỉnh phía Nam thuộc Tổng công ty Điện lực miền Nam đã có 2.122 nguồn điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu lắp đặt theo Nghị định 58, với tổng công suất 502.674 kWp. Nhưng trong số đó, chỉ vỏn vẹn 48 nguồn đã đấu nối và có bán điện dư lên lưới, với công suất gộp lại đúng 292 kWp. Một cơ chế được cả thị trường chờ đợi, đến nay gần như chưa chạy.
Khoảng cách giữa một chính sách đã có và một chính sách đang vận hành chính là câu chuyện của kỳ này.
Ngày 3/3/2025, Chính phủ ban hành cùng lúc Nghị định số 57/2025/NĐ-CP và Nghị định số 58/2025/NĐ-CP, thay thế các cơ chế trước đó về phát triển điện mặt trời và mua bán điện. Riêng Nghị định 58 thay thế Nghị định 135/2024/NĐ-CP, văn bản từng đặt nền cho điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu. Đây được xem là bước hoàn thiện quan trọng của hành lang pháp lý cho quá trình chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam.
Nhưng trên thực tế, không ít doanh nghiệp vẫn nhầm lẫn giữa hai nghị định. Một bên là cơ hội bán điện, một bên là quyền tự dùng điện, và lẫn lộn hai khái niệm đó có thể dẫn tới những hồ sơ sai ngay từ vạch xuất phát.
Nghị định 57 điều chỉnh cơ chế mua bán điện trực tiếp, quen gọi là DPPA. Nó cho phép đơn vị phát điện từ nguồn năng lượng tái tạo bán điện trực tiếp cho khách hàng sử dụng điện lớn, qua đường dây riêng hoặc qua lưới điện quốc gia. Bản chất ở đây là một giao dịch thương mại.
Nghị định 58 lại quy định về điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ, tức chủ đầu tư lắp hệ thống chủ yếu để phục vụ nhu cầu dùng điện của chính mình. Bản chất ở đây là quyền tự chủ, không phải kinh doanh.
Ranh giới vì thế khá rõ. Nếu giao dịch là mua bán điện thì đi theo hành lang Nghị định 57. Nếu điện làm ra để dùng tại chỗ thì thuộc phạm vi Nghị định 58. Một câu phân định tưởng đơn giản, nhưng lại là chìa khóa để doanh nghiệp chọn đúng cửa làm thủ tục.
Luật sư Vũ Văn Lịch, Văn phòng Luật sư số 5 Hà Nội, nhìn nhận tinh thần chung của hai nghị định là khuyến khích phát triển năng lượng sạch, nhưng đồng thời kiểm soát chặt hoạt động mua bán điện.
“Quyền tự tạo điện sạch để tự dùng trên tài sản hợp pháp cần được nhìn nhận như một quyền tự chủ năng lượng, không phải một đặc ân hành chính. Tuy nhiên, phần đấu nối, điện dư và hoạt động mua bán điện cần được quản lý để tránh biến chính sách xanh thành một thị trường điện không kiểm soát”, luật sư Vũ Văn Lịch nhận định.
Thay đổi lớn nhất nằm ở dòng tiền. Cơ chế giá FIT đã chính thức khép lại. Trước đây, điện mặt trời mái nhà được mua với giá ưu đãi 9,35 US cent mỗi kWh, một mức đủ hấp dẫn để tạo nên làn sóng đầu tư rầm rộ những năm 2019 đến 2020. Nay, phần điện dư phát lên lưới chỉ được bán tối đa bằng 20% sản lượng điện phát tại điểm đầu ra, và áp theo giá điện năng thị trường bình quân của năm trước.
Con số 20% cần được hiểu cho đúng. Đây là tỷ lệ trên sản lượng phát thực tế tại đầu ra của hệ thống, không phải trên công suất lắp đặt. Hai cách hiểu này dẫn tới hai con số khác nhau và sự nhầm lẫn từng khiến không ít chủ đầu tư tính sai bài toán hoàn vốn.
Hệ quả của thay đổi này khá rõ ràng về mặt định hướng. Điện mặt trời mái nhà không còn được xem là công cụ tạo doanh thu từ bán điện, mà quay về đúng bản chất ban đầu: tạo ra nguồn điện sạch phục vụ sản xuất và tiêu dùng tại chỗ. Lợi ích nằm ở phần điện không phải mua của lưới, chứ không nằm ở phần điện bán lại cho lưới.
Đáng chú ý, Nghị định 58 áp dụng cách tiếp cận phân tầng tương đối linh hoạt, chứ không cào bằng mọi quy mô. Hệ thống dưới 100 kW có đấu nối chỉ cần thông báo. Hệ thống dưới 1.000 kW có đấu nối nhưng không đăng ký bán điện dư cũng chỉ phải làm thủ tục thông báo. Chỉ những trường hợp công suất lớn, hoặc có nhu cầu bán điện dư, mới phải làm các thủ tục đăng ký và chứng nhận theo quy định.
Cách phân loại đó cho thấy chủ trương của Chính phủ không phải siết chặt điện mặt trời mái nhà, mà là đặt mức độ quản lý cho phù hợp với từng nhóm đối tượng. Người dân lắp vài kilowatt để tự dùng không bị buộc đi qua một quy trình nặng nề như một dự án công nghiệp.
Nếu việc làm chính sách đã có bước tiến đáng kể, thì khâu triển khai vẫn còn nhiều điểm nghẽn. Và điểm nghẽn lớn nhất, đáng ngạc nhiên, không nằm trong câu chữ của nghị định.
Ông Bùi Quốc Hoan, Phó Tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực miền Nam, cho rằng khó khăn lớn nhất hiện nay không nằm ở bản thân Nghị định 58, mà ở quá trình thực hiện các thủ tục liên ngành.
Bức tranh thủ tục hiện rõ qua chính những con số của ngành điện miền Nam. Trong 2.122 nguồn lũy kế đến hết tháng 5/2026, có tới 1.307 nguồn với tổng công suất 380.697 kWp đã lắp đặt và đưa vào vận hành nhưng chưa hoàn thiện thủ tục theo quy định. Chỉ 815 nguồn đã làm đúng và đủ. Nói cách khác, cứ ba hệ thống đang chạy thì gần hai hệ thống còn dở dang giấy tờ.
Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc nhiều chủ đầu tư chưa thực hiện nghĩa vụ thông báo theo Nghị định 58, hoặc chưa hoàn tất nghiệm thu hệ thống giám sát, điều khiển đối với các công trình từ 100 kW trở lên. Đây không hẳn là sự chống đối chính sách, mà phần nhiều là tình trạng làm trước, hoàn thiện hồ sơ sau, một thói quen rủi ro khi quy định đã thay đổi.
Một điểm nghẽn khác đang được ngành điện đặc biệt quan tâm là việc chưa có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia cho thiết bị chống phát ngược, thường gọi là Zero Export. Đây là thiết bị bắt buộc với nhiều hệ thống điện mặt trời mái nhà có đấu nối, nhằm bảo đảm điện không phát ngược lên lưới điện quốc gia.
Khoảng trống quy chuẩn này gây ra một nghịch lý. Doanh nghiệp vẫn lắp thiết bị, nhưng cơ quan quản lý lại thiếu thước đo để đánh giá chất lượng, nghiệm thu công trình và kiểm soát rủi ro vận hành. Theo Tổng công ty Điện lực miền Nam, nếu thiết bị phản ứng chậm khi phụ tải nội bộ giảm đột ngột, điện có thể phát ngược lên lưới, làm tăng nguy cơ quá tải cục bộ và ảnh hưởng đến an toàn hệ thống điện.
Mỗi địa phương lại có một sắc thái vướng mắc riêng. Tại Đồng Nai, ngành điện cho biết khó khăn thường gặp tập trung ở việc xác định điểm đấu nối, ranh giới đầu tư, hoàn thiện hồ sơ kỹ thuật và phối hợp nghiệm thu các hệ thống Zero Export.
Tại Tây Ninh, ông Trần Thanh Toản, Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh, chỉ ra một nút thắt mang tính kỹ thuật nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ. Quy định công suất lắp đặt không vượt quá Pmax khiến nhiều doanh nghiệp phải chờ nhà xưởng đi vào vận hành mới xác định được phụ tải thực tế để đăng ký đầu tư. Thêm vào đó, một số khu công nghiệp có đơn vị bán lẻ điện riêng còn phát sinh yêu cầu thỏa thuận kỹ thuật giữa doanh nghiệp và đơn vị cung cấp điện trong khu.
Những vướng mắc tưởng nhỏ ấy cộng lại thành lực cản đáng kể. Mỗi hồ sơ phải đi qua nhiều cửa, và mỗi tháng chờ là một tháng mái nhà tiếp tục phơi nắng mà chưa sinh ra điện.
Từ thực địa, một bộ kiến nghị chính sách đang dần định hình và đáng chú ý là phần lớn hướng vào khâu thực thi chứ không phải khâu ban hành.
Thứ nhấtlà một cửa liên thông. Ngành điện miền Nam kiến nghị thiết lập cơ chế một cửa liên thông với Sở Công Thương làm đầu mối, số hóa và tự động luân chuyển hồ sơ điện tử giữa các cơ quan. Mục tiêu là để doanh nghiệp không phải tự mình chạy qua từng sở, từng phòng, mà chỉ nộp một lần và theo dõi được tiến trình. Đây cũng là cách hạn chế tận gốc tình trạng làm trước, hoàn thiện hồ sơ sau.
Thứ hailà tài liệu hướng dẫn liên ngành. Như ông Bùi Quốc Hoan đề nghị, cần sớm có một bộ hướng dẫn chung tích hợp các tiêu chuẩn và trình tự về xây dựng, phòng cháy chữa cháy và môi trường, biên soạn riêng cho điện mặt trời mái nhà. Một tài liệu thống nhất sẽ thay cho cảnh mỗi nơi hiểu một kiểu.
Thứ balà quy chuẩn quốc gia cho Zero Export. Khi đã có quy chuẩn, cơ quan quản lý mới có cơ sở đánh giá chất lượng thiết bị, nghiệm thu công trình và kiểm soát rủi ro phát ngược. Doanh nghiệp cũng yên tâm hơn khi biết thiết bị mình mua đạt chuẩn, thay vì phụ thuộc vào cam kết của nhà cung cấp.
Thứ tưlà tiếp tục hoàn thiện các hướng dẫn liên quan đến cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA). Theo Cục Điện lực, trên thực tế thị trường đã xuất hiện khoảng 50 - 60 hợp đồng mua bán điện trực tiếp thông qua đường dây riêng và các hợp đồng này đã vận hành thương mại. Đối với hình thức mua bán điện trực tiếp thông qua lưới điện quốc gia, hệ thống điện Việt Nam cũng đã ghi nhận hợp đồng đầu tiên chính thức có hiệu lực từ ngày 1/6/2026 giữa Nhà máy điện mặt trời TTC Đức Huệ 2 và Công ty TNHH Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên.
Thông tin này cho thấy cơ chế DPPA không còn nằm hoàn toàn trên giấy như nhiều người vẫn hình dung. Tuy nhiên, việc mở rộng thị trường vẫn cần thêm các hướng dẫn chi tiết về vận hành, chi phí dịch vụ và cơ chế phối hợp giữa các bên để tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp.
Trong cả bốn nhóm kiến nghị, vai trò của Sở Công Thương các địa phương được nhắc tới như một đầu mối then chốt, vừa tiếp nhận hồ sơ, vừa phối hợp liên ngành, vừa là cánh tay nối dài của chính sách xuống tận nhà xưởng.
Giữa lúc các nút thắt thực thi còn đang được gỡ, một tín hiệu chính sách đáng chú ý vừa xuất hiện. Trong dự thảo sửa Nghị định 58 mà Bộ Công Thương đang xây dựng, có đề xuất nâng trần bán điện dư từ mức 20% hiện hành lên 50% sản lượng điện phát tại điểm đầu ra. Cùng với đó là đề xuất mở rộng đối tượng được mua điện dư, không chỉ ngành điện thuộc Tập đoàn Điện lực Việt Nam mà còn cả các đơn vị lưới phân phối độc lập ngoài EVN.
Ông Trần Thanh Toản, Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Tây Ninh, trao đổi với phóng viên Báo Công Thương về thực tiễn triển khai các quy định mới đối với điện mặt trời mái nhà.
Đây là một thay đổi có thể làm xoay chuyển bài toán đầu tư. Nếu trần 20% kéo điện mặt trời mái nhà về đúng vai trò tự dùng, thì trần 50% sẽ mở lại một phần dư địa kinh tế cho phần điện dôi ra, nhất là với những hệ thống sản xuất nhiều vào ban ngày nhưng phụ tải nội bộ lại thấp. Mở rộng đối tượng mua cũng tạo thêm lựa chọn cho doanh nghiệp nằm trong những khu có đơn vị bán lẻ điện riêng.
Tất nhiên, đây mới là đề xuất trong dự thảo, chưa phải quy định có hiệu lực. Nhưng hướng đi này cho thấy nhà điều hành đang lắng nghe thực tiễn, khi con số 48 nguồn có bán điện dư cho thấy cơ chế hiện hành chưa đủ sức kéo dòng vốn.
Từ góc độ quản lý nhà nước, Cục Điện lực thuộc Bộ Công Thương cho biết Bộ đã hoàn thiện hồ sơ sửa đổi Nghị định 57 và Nghị định 58 để trình Chính phủ xem xét trong thời gian tới, trong đó có nội dung đơn giản hóa thủ tục hành chính cho các hệ thống quy mô nhỏ. Một hành lang vừa mở rộng cửa bán điện dư, vừa giảm bớt giấy tờ, sẽ là động lực thực chất hơn nhiều so với những lời kêu gọi chung chung.
Hai nghị định ngày 3/3/2025 đã phân định rõ luật chơi. Phần còn lại của cuộc chơi năng lượng xanh nằm ở chỗ chính sách ấy có chạy được trơn tru xuống từng mái nhà hay không. Và câu trả lời, như những con số phía Nam đang cho thấy, phụ thuộc vào tốc độ tháo gỡ những nút thắt rất cụ thể.
