(Công Thương) - Vùng bức xạ tốt nhất cả nước mới khai thác chưa tới một phần tư tiềm năng, trong khi hệ thống điện căng như dây đàn mỗi buổi chiều hè.
Khu vực phía Nam sở hữu lợi thế bức xạ vượt trội, cùng công suất lắp đặt nhưng sản lượng điện thu được cao hơn phía Bắc khoảng 30%.(Ảnh: Hoàng Lân)
Ông Nguyễn Quốc Trung, Phó Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO). (Ảnh: Hoàng Chiến)
Ngày 8/4/2026, lần đầu tiên trong lịch sử ngành điện Việt Nam, sản lượng tiêu thụ toàn hệ thống vượt mốc 1,092 tỷ kWh chỉ trong một ngày. Công suất cực đại chạm 52.225 MW, một con số chưa từng có. Cùng khung giờ ấy, hàng chục nghìn tấm pin trên mái nhà xưởng phía Nam lặng lẽ làm việc, không cần nhiên liệu nhập khẩu, không cần ai kêu gọi. Chúng chỉ cần ánh nắng. Và ở phía Nam, ánh nắng chưa bao giờ thiếu.
Nghịch lý nằm ở chỗ vùng đất có bức xạ mặt trời tốt nhất cả nước lại đang khai thác chưa tới một phần tư tiềm năng kỹ thuật thực có. Nguồn năng lượng nằm ngay trên đầu vẫn phần lớn bị bỏ ngỏ, trong khi mỗi buổi chiều hè, hệ thống điện lại căng thêm một nấc. Tuyến bài "Đánh thức điện mặt trời mái nhà phương Nam" của Báo Công Thương đi tìm câu trả lời từ thực địa, bắt đầu từ một câu hỏi giản dị mà lớn: Liệu Việt Nam có thể tự chủ phần năng lượng đang nằm sẵn trên những mái nhà phương Nam.
Mốc 1,092 tỷ kWh ngày 8/4 không đến bất ngờ. Năm 2026, lần đầu sản lượng vượt 1 tỷ kWh một ngày đã xuất hiện ngay từ 31/3, sớm hơn nhiều so với giữa tháng 5 của năm 2025 và hoàn toàn vắng mặt trong cả năm 2024. Đường biểu diễn phụ tải mỗi năm lại dịch lên một bậc và cái nóng là tác nhân kéo nó đi.
"Những giai đoạn căng thẳng của mùa khô, chỉ cần nhiệt độ môi trường tăng thêm 1 đến 2 độ C, hệ thống điện đã phải gánh thêm một lượng công suất tương đương gần như toàn bộ tổ hợp thủy điện Hòa Bình. Nếu nắng nóng duy trì 4 đến 5 ngày liên tiếp, mức tăng phụ tải cộng dồn có thể lên tới 3.000 đến 4.000 MW", ông Nguyễn Quốc Trung, Phó Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO) cho biết.
Nhu cầu điện tăng cao trong khi nguồn cung đang chịu áp lực từ nhiều phía. Ảnh hưởng của El Niño khiến sản lượng thủy điện suy giảm đáng kể so với cùng kỳ các năm trước... Theo ông Nguyễn Quốc Trung, những bất ổn trên thị trường năng lượng toàn cầu đang làm gia tăng rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng LNG nhập khẩu cho khu vực châu Á; một số quốc gia xuất khẩu than lớn cũng có xu hướng thắt chặt nguồn cung; cùng với đó, nguồn điện khí nói chung đang đối mặt với nhiều thách thức cả trong và ngoài nước. Bức tranh cung cầu điện ngắn hạn đang chịu áp lực từ nhiều phía.
Trong bối cảnh đó, điện mặt trời mái nhà trở thành một van giảm áp thật, không phải trên giấy. Toàn hệ thống hiện có khoảng 8.400 MW điện mặt trời mái nhà, tương đương 9% tổng công suất lắp đặt quốc gia. Vào khung giờ 12h30 đến 14h30, khi phụ tải có thể vượt 52.000 MW, gần 17.000 MW điện mặt trời toàn hệ thống, gồm cả điện tập trung và mái nhà, đang đỡ cho lưới. Nhiều ngày gần đây, riêng điện mặt trời mái nhà phát hơn 50 triệu kWh mỗi ngày, chiếm 5 đến 7% sản lượng toàn hệ thống. Một nguồn điện không khói, không tiếng động, mỗi trưa lại gánh bớt cho hệ thống đúng lúc nó căng nhất.
Không phải nơi nào trên bản đồ cũng có lợi thế ngang nhau để làm điện mặt trời. Dữ liệu từ Global Solar Atlas của Ngân hàng Thế giới cho thấy Đông Nam Bộ và duyên hải Nam Trung Bộ thuộc nhóm có chỉ số bức xạ ngang cao nhất cả nước. Cùng một tấm pin, cùng một công suất lắp đặt, sản lượng mỗi kWp ở phía Nam cao hơn phía Bắc khoảng 30%. Khoảng chênh ấy đến thẳng từ cường độ bức xạ và số giờ nắng thực tế, và nó đủ lớn để làm thay đổi bài toán hoàn vốn của cả một nhà máy.
Con số nói rõ hơn lời. Tại TP. Hồ Chí Minh, theo số liệu Tập đoàn Điện lực Việt Nam công bố, sản lượng điện phát ra trên mỗi kWp lắp đặt năm 2026 đạt 1.426 kWh, phản ánh đúng lợi thế tự nhiên của thành phố. Riêng Tây Ninh, với bức xạ trung bình 5,2 đến 5,5 kWh trên mỗi mét vuông một ngày và 2.600 đến 2.700 giờ nắng mỗi năm, là một trong những địa bàn lý tưởng nhất để lắp điện mặt trời mái nhà.
Lợi thế tự nhiên ấy lại được chồng lên một nền hạ tầng công nghiệp dày: hàng trăm khu công nghiệp, hàng nghìn nhà xưởng và kho bãi với diện tích mái rộng lớn đang phơi nắng mà bỏ trống. Riêng tại TP. Hồ Chí Minh, Ban Quản lý các Khu chế xuất và công nghiệp cho biết thành phố có khoảng 5.236 dự án đầu tư còn hiệu lực với tổng diện tích nhà xưởng khoảng 13.446 ha. Khảo sát trên 25 doanh nghiệp cho thấy 68% có nhu cầu lắp điện mặt trời mái nhà. Nhu cầu có, nắng có, mái có. Thiếu là một đường thông suốt từ ý muốn tới công tơ.
Tất cả những gì đang chạy mới là phần nổi. Đặt mục tiêu cạnh hiện trạng sẽ thấy quãng đường còn lại dài đến đâu. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, tại Quyết định 768/QĐ-TTg ngày 15/4/2025, đặt mục tiêu tổng công suất điện mặt trời cả nước đạt 46.000 đến 73.000 MW vào năm 2030. Trong khi đó, tổng điện mặt trời hiện mới ở mức khoảng 19.000 đến 20.000 MW. Muốn chạm cận trên của mục tiêu, hệ thống phải nhân công suất lên nhiều lần chỉ trong năm năm, một nhịp độ đòi hỏi cả ý chí chính sách lẫn sức hút thị trường thực sự.
Phóng viên Báo Công Thương ghi nhận ý kiến doanh nghiệp ngành điện phục vụ công tác tuyên truyền và phản ánh chính sách.
Sức ép ấy còn rõ hơn khi Nghị quyết 70-NQ/TW về định hướng phát triển năng lượng quốc gia, ban hành tháng 8/2025, đặt mục tiêu đưa tỷ lệ năng lượng tái tạo lên 50% vào năm 2030. Không nguồn điện nào triển khai nhanh, phân tán rộng và ít cần đầu tư hạ tầng truyền tải như điện mặt trời mái nhà. Đó là lý do loại hình này được xem là một trong những lực lượng chủ lực để hiện thực hóa mục tiêu năng lượng tái tạo quốc gia, chứ không còn là giải pháp tiết kiệm điện của riêng từng doanh nghiệp.
Một chỉ dấu khác cho thấy dư địa và đà của phía Nam: năm tháng đầu 2026, sản lượng điện tiết kiệm toàn khu vực miền Nam đạt 4,42%, vượt mục tiêu 3% mà Chỉ thị 10 đề ra. Tiết kiệm tốt và phát điện tại chỗ là hai chân của cùng một bài toán giảm áp cho hệ thống, và cả hai chân ấy phía Nam đều đang bước được.
Cũng cần phân biệt rạch ròi hai lớp số liệu để không lẫn. Con số 8.400 MW là điện mặt trời mái nhà toàn quốc đã tích lũy qua nhiều năm, bao gồm cả thời kỳ giá FIT. Còn phần phát triển mới theo Nghị định 58 ở miền Nam, tính từ tháng 3/2025, là một dòng chảy khác và còn rất nhỏ: lũy kế đến hết tháng 5/2026 mới có 2.122 nguồn với tổng 502.674 kWp, tức khoảng 503 MWp. Hơn nửa MW so với hàng nghìn MW tiềm năng, quãng cách ấy chính là dung tích còn trống của mỏ vàng xanh.
Đánh thức là tất yếu, nhưng phải đánh thức một cách tỉnh táo. Bởi đây không phải lần đầu điện mặt trời bùng lên ở phía Nam. Giai đoạn 2019 đến 2020, dưới lực hút của giá FIT ưu đãi, công suất điện mặt trời tăng vọt chỉ trong thời gian ngắn, đưa Việt Nam thành điểm nóng năng lượng tái tạo của khu vực. Nhưng nguồn chạy nhanh hơn lưới. Ở những vùng tập trung dày như Ninh Thuận, Bình Thuận cũ, hệ thống truyền tải không theo kịp, dẫn tới quá tải cục bộ và buộc phải cắt giảm công suất phát. Điện làm ra mà không tải đi hết là lãng phí, và niềm tin của nhà đầu tư cũng hao theo mỗi lần bị tiết giảm.
Bài học rút ra không phải là đi chậm lại, mà là đi cho cân. Phát triển mái nhà lần này phải nắm tay lưới điện và lưu trữ ngay từ đầu, để mỗi kWh sạch làm ra đều tìm được chỗ dùng. Đó cũng là lằn ranh giữa một nguồn lực được khai thác bền vững và một đợt bùng phát rồi lại phải trả giá. Câu chuyện ấy sẽ trở lại đậm hơn ở những kỳ sau của tuyến bài, khi bàn tới lưới, tới pin lưu trữ và tới nghịch lý ngày thừa đêm thiếu.
Điều khiến lần đánh thức này khác trước là kinh tế của nó đã đổi chiều. "Nếu trước đây điện mặt trời cần cơ chế giá FIT ưu đãi 9,35 US cent một kWh để phát triển, thì hiện nay khung giá điện mặt trời tập trung tại khu vực miền Nam chỉ còn 1.012 đồng một kWh", ông Trịnh Quốc Vũ, Phó Cục trưởng Cục Điện lực, Bộ Công Thương cho biết. Chi phí đầu tư đã giảm đáng kể, tạo lợi thế thương mại rõ rệt. Doanh nghiệp có thể tự bỏ vốn và thu hồi mà không cần chờ trợ giá.
Buổi làm việc giữa phóng viên Báo Công Thương và doanh nghiệp về những khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai điện mặt trời mái nhà.
Thực tế ở nhiều khu vực phía Nam, thời gian thu hồi vốn nhiều dự án mái nhà tự sản tự tiêu hiện có thể dưới năm năm. Con số ấy ngày càng hấp dẫn khi giá điện lưới liên tục nhích lên và nhiên liệu hóa thạch ngày càng bất định. Nếu không khai thác nguồn phân tán này, Việt Nam sẽ phải bù bằng điện khí LNG nhập khẩu, chi phí cao hơn và phụ thuộc hơn vào biến động bên ngoài.
Hàng nghìn mái nhà xưởng tại các khu công nghiệp phía Nam đang là kho báu điện mặt trời chờ được khai thác. (Ảnh: Hoàng Lân)
Vấn đề vì thế không còn là điện mặt trời mái nhà có hiệu quả hay không, câu trả lời đã rõ. Câu hỏi còn lại là làm sao để hàng chục nghìn mái nhà xưởng phương Nam thực sự được khai thác đúng tiềm năng, với một hành lang chính sách đủ thông suốt, đủ nhất quán và đủ nhanh để theo kịp tốc độ mà nền kinh tế đang cần điện sạch. Đó là nội dung kỳ tới.
