Tạo môi trường kinh doanh công bằng với thể chế hiện đại

Phát biểu tại Diễn đàn “Khoa học và doanh nhân trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc” do Tạp chí Tổ chức nhà nước và Lao động; Hội Nghiên cứu Khoa học Đông Nam Á - Việt Nam đồng chủ trì diễn ra vào sáng 15/5, ông Tạ Văn Hạ - Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Văn hoá và Xã hội của Quốc hội cho rằng: Việt Nam đang đặt mục tiêu đến năm 2045 trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao. Để thực hiện khát vọng đó, Đảng, Nhà nước đã nhiều lần nhấn mạnh vai trò của khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và đội ngũ doanh nhân như những động lực then chốt của tăng trưởng kinh tế.

Cùng quan điểm, TS. Trần Nghị - Tổng Biên tập Tạp chí Tổ chức nhà nước và Lao động, Trưởng Ban Tổ chức diễn đàn nhấn mạnh: Trong kỷ nguyên phát triển mới, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và cộng đồng doanh nhân không chỉ là động lực tăng trưởng mà còn là nền tảng kiến tạo năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tuy nhiên, để những động lực này phát huy đầy đủ sức mạnh, ông Tạ Văn Hạ cho rằng, “điều kiện tiên quyết chính là một hệ thống thể chế, chính sách và khung pháp lý đủ tiên tiến, minh bạch và khuyến khích sáng tạo”.

Thực tế phát triển của nhiều quốc gia trên thế giới cũng cho thấy, để có những bước nhảy vọt về khoa học - công nghệ và kinh tế thường bắt đầu từ những cải cách thể chế mang tính đột phá. Thể chế không chỉ là hệ thống luật pháp hay các quy định quản lý nhà nước, mà còn là khung khổ định hình môi trường sáng tạo, khơi dậy tiềm năng trí tuệ và tinh thần khởi nghiệp trong toàn xã hội.

“Một hệ thống thể chế tốt sẽ tạo ra những điều kiện thuận lợi để khoa học và doanh nghiệp phát triển mạnh mẽ” - ông Tạ Văn Hạ khẳng định và cho rằng, thể chế phải khuyến khích hoạt động sáng tạo khoa học, tạo môi trường để các nhà khoa học yên tâm nghiên cứu, thử nghiệm và khám phá những ý tưởng mới. Đồng thời, thể chế cần bảo đảm cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ hiệu quả, bởi trong nền kinh tế tri thức, tri thức và sáng tạo chính là tài sản có giá trị nhất.

Bên cạnh đó, thể chế hiện đại cần tạo dựng môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và ổn định, nơi mọi doanh nghiệp đều có cơ hội tiếp cận nguồn lực và thị trường một cách bình đẳng. Khi các thủ tục hành chính được đơn giản hóa và chi phí tuân thủ pháp luật được giảm thiểu, doanh nghiệp sẽ có thêm nguồn lực để đầu tư cho nghiên cứu, đổi mới công nghệ và phát triển sản phẩm mới.

Gỡ điểm nghẽn thể chế, kích thích động lực tăng trưởng

Dù thể chế đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển khoa học - công nghệ và đội ngũ doanh nhân Việt Nam, cũng như mục tiêu phát triển kinh tế đến năm 2045, song tại diễn đàn, các đại biểu cũng thẳng thắn chỉ ra những điểm nghẽn thể chế đang ảnh hưởng đến sự phát triển khoa học - công nghệ và đội ngũ doanh nhân, doanh nghiệp.

Cụ thể, những điểm nghẽn thể chế đối với khoa học và doanh nhân hiện nay có thể kể đến như: Thứ nhất, cơ chế quản lý và tài chính cho hoạt động khoa học - công nghệ vẫn còn nặng về thủ tục hành chính. Trong nhiều trường hợp, các nhà khoa học phải dành khá nhiều thời gian cho các quy trình phê duyệt, thanh quyết toán và báo cáo hành chính, thay vì tập trung cho hoạt động nghiên cứu sáng tạo.

Thứ hai, liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp vẫn chưa thực sự chặt chẽ. Không ít kết quả nghiên cứu khoa học chưa được thương mại hóa hoặc chưa được ứng dụng rộng rãi trong sản xuất và đời sống.

Thứ ba, khung pháp lý cho các lĩnh vực công nghệ mới đang trong quá trình hoàn thiện, trong khi sự phát triển của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và kinh tế nền tảng diễn ra rất nhanh.

Thứ tư, chi phí tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp vẫn còn ở mức tương đối cao do một số quy định pháp luật còn chồng chéo hoặc thiếu thống nhất.

Thứ năm, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia tuy đã hình thành nhưng chưa đủ mạnh, đặc biệt là các nguồn vốn đầu tư mạo hiểm cho các dự án công nghệ.

TS. Phạm Cao Cường - Hội Nghiên cứu Khoa học Đông Nam Á - Việt Nam cho rằng, các doanh nghiệp Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều rào cản trong quá trình ứng dụng công nghệ số. Các hạn chế chủ yếu bao gồm năng lực kỹ thuật còn yếu, khó khăn về nguồn lực tài chính và sự phức tạp của khung khổ pháp lý. Cụ thể, những thách thức nổi bật là chi phí chuyển đổi cao, hạ tầng công nghệ nội bộ chưa đáp ứng yêu cầu, rủi ro liên quan đến bảo mật dữ liệu và hiệu quả quản trị còn hạn chế.

Những điểm nghẽn này cho thấy, yêu cầu tiếp tục đổi mới và hoàn thiện thể chế phát triển khoa học - công nghệ và doanh nghiệp là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược đối với năng lực cạnh tranh quốc gia. Để khoa học và đội ngũ doanh nhân thực sự trở thành động lực của tăng trưởng trong giai đoạn tới, theo các chuyên gia, Việt Nam cần tập trung vào một số định hướng lớn như: Xây dựng hệ thống pháp luật thực sự khuyến khích đổi mới sáng tạo, tăng quyền tự chủ cho các tổ chức nghiên cứu và tạo điều kiện thuận lợi để các kết quả nghiên cứu được thương mại hóa.

Cùng với đó, thúc đẩy liên kết giữa nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp, hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn kết giữa nghiên cứu và thị trường. Phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, bao gồm các trung tâm đổi mới sáng tạo, quỹ đầu tư cho khoa học - công nghệ và các cơ chế hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo. Đồng thời, chú trọng phát triển nguồn nhân lực khoa học - công nghệ và đội ngũ doanh nhân đổi mới sáng tạo, bởi con người luôn là yếu tố quyết định của mọi chiến lược phát triển.

Diễn đàn “Khoa học và doanh nhân trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc” do Tạp chí Tổ chức nhà nước và Lao động; Hội Nghiên cứu Khoa học Đông Nam Á - Việt Nam đồng chủ trì tổ chức, với sự phối hợp thực hiện của Công ty Cổ phần Thương mại Dịch vụ T&A và Công ty Cổ phần Phát triển Báo chí Việt Nam.

Điểm nhấn nổi bật của chương trình là Lễ vinh danh Nhà khoa học - Nhà quản lý - Doanh nhân - Doanh nghiệp tiêu biểu năm 2026, nhằm ghi nhận những cá nhân và tổ chức có nhiều đóng góp xuất sắc trong các lĩnh vực khoa học - công nghệ, giáo dục, y tế, thể thao, sản xuất kinh doanh, đổi mới sáng tạo, phát triển cộng đồng và hội nhập quốc tế trong Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.