Từ hỗ trợ vốn sang kiến tạo chính sách

Ngày 18/3, Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) Văn phòng Việt Nam phối hợp với Bộ Tài chính tổ chức hội thảo về “Khoản vay chương trình cho chuyển đổi xanh hướng tới mục tiêu tăng trưởng xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu”, với quy mô 50 tỷ Yên (tương đương khoảng 8.350 tỷ đồng hay 320 triệu USD).

Khoản vay này được thiết kế theo mô hình “ODA thế hệ mới”, không chỉ dừng lại ở việc cung cấp vốn mà gắn trực tiếp với cải cách chính sách và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Điểm khác biệt là quy trình chuẩn bị được rút gọn, thời gian triển khai nhanh, đồng thời đảm bảo mục tiêu phát triển thông qua một khung chính sách đồng bộ.

Trong bối cảnh Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 tại COP26, nhu cầu về nguồn lực và thể chế cho chuyển đổi xanh ngày càng cấp thiết. Khoản vay chương trình vì vậy được kỳ vọng trở thành công cụ quan trọng để hiện thực hóa các mục tiêu này.

Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam Ito Naoki nhấn mạnh, việc ký kết khoản vay không phải là điểm kết thúc mà là khởi đầu cho một giai đoạn hợp tác mới, hướng tới tăng trưởng xanh, Net Zero và cộng đồng không phát thải châu Á (AZEC).

Theo Đại sứ, sau chuyến thăm Việt Nam của Thủ tướng Nhật Bản Ishiba Shigeru, hai bên đã thống nhất thiết lập chương trình và hoàn tất ký kết công hàm trao đổi. Đây là minh chứng cho cam kết mạnh mẽ của Nhật Bản trong việc đồng hành cùng Việt Nam trong chuyển đổi xanh và thích ứng biến đổi khí hậu.

Điểm nổi bật của chương trình là mở rộng phạm vi hợp tác sang các lĩnh vực công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu vệ tinh phục vụ quản lý môi trường và phòng chống thiên tai. Đây là bước chuyển từ hợp tác truyền thống sang hợp tác dựa trên đổi mới sáng tạo.

Cùng với đó, sự tham gia của nhiều doanh nghiệp Nhật Bản tại hội thảo cho thấy xu hướng thúc đẩy liên kết công – tư, tạo lập “không gian hợp tác” mới vượt ra ngoài khuôn khổ giữa các cơ quan nhà nước.

Áp lực nguồn lực và yêu cầu hoàn thiện thể chế

Theo Thứ trưởng Bộ Tài chính Trần Quốc Phương, tăng trưởng xanh đã trở thành chương trình nghị sự thiết yếu trong bối cảnh toàn cầu đối mặt với biến đổi khí hậu, suy thoái môi trường và cạn kiệt tài nguyên.

Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ biến đổi khí hậu, với các hiện tượng thời tiết cực đoan gia tăng cả về tần suất và cường độ, gây thiệt hại lớn về kinh tế - xã hội. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách phải chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng bền vững hơn.

Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050 đã được ban hành, hướng tới cơ cấu lại nền kinh tế, phát triển hài hòa giữa kinh tế – môi trường – xã hội và tiến tới trung hòa carbon.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay là nguồn lực. Ước tính, nhu cầu tài chính cho các biện pháp giảm phát thải đến năm 2030 lên tới khoảng 68,75 tỷ USD, trong đó nguồn lực trong nước chỉ đáp ứng khoảng 36%, phần còn lại cần huy động từ quốc tế.

Trong bối cảnh đó, khoản vay 50 tỷ Yên không chỉ có ý nghĩa về quy mô vốn mà còn tạo nền tảng để thu hút thêm các dòng vốn xanh khác thông qua hoàn thiện thể chế và chính sách.

Đáng chú ý, sau hơn 3 năm nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện, hợp tác Việt Nam – Nhật Bản tiếp tục phát triển mạnh, trong đó kinh tế vẫn là trụ cột, đồng thời mở rộng sang các lĩnh vực mới như chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo.

Ba trụ cột chính sách cho chuyển đổi xanh

Ông Dương Hùng Cường, Phó Cục trưởng Cục Quản lý nợ và Kinh tế đối ngoại (Bộ Tài chính), cho biết Việt Nam đang thể hiện cam kết mạnh mẽ với mục tiêu tăng trưởng xanh thông qua Chiến lược quốc gia giai đoạn 2021–2030 và Kế hoạch hành động quốc gia liên quan.

Khoản vay hỗ trợ ngân sách 50 tỷ Yên từ Chính phủ Nhật Bản được xem là minh chứng cho hợp tác ngày càng thực chất, phù hợp với nhu cầu chuyển đổi xanh của Việt Nam. Chương trình đã thống nhất khung chính sách với 25 hành động, triển khai theo 3 trụ cột chính.

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế tài chính và ưu đãi đầu tư cho tăng trưởng xanh, bao gồm chính sách thuế, đầu tư công, tín dụng xanh và phát triển thị trường carbon, trái phiếu xanh nhằm định hướng dòng vốn vào các lĩnh vực thân thiện môi trường.

Thứ hai, xây dựng và hoàn thiện chính sách thực hiện NDC, tập trung vào phát triển thị trường carbon, chuyển dịch năng lượng, thúc đẩy năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn và quản lý chất thải.

Thứ ba, tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, nâng cao năng lực phòng chống thiên tai và phục hồi sau thiên tai thông qua hoàn thiện chính sách và hỗ trợ kịp thời cho người dân, doanh nghiệp.

Theo ông Cường, hệ thống chính sách đang dần hình thành khung đồng bộ cho chuyển đổi xanh. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, cần tăng cường phối hợp liên ngành, huy động khu vực tư nhân, hoàn thiện dữ liệu và cơ chế giám sát.

Ông Kobayashi Yosuke, Trưởng đại diện Văn phòng JICA Việt Nam, cho rằng biến đổi khí hậu không chỉ là thách thức môi trường mà còn là rủi ro kinh tế lớn. Theo các dự báo, nhiệt độ toàn cầu tăng có thể gây thiệt hại đáng kể đến GDP, ảnh hưởng trực tiếp tới mục tiêu tăng trưởng của Việt Nam. Trong bối cảnh đó, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo được xác định là yếu tố then chốt để đảm bảo chuyển đổi xanh hiệu quả và bền vững.

Chương trình vì vậy được thiết kế theo hướng kết nối doanh nghiệp Nhật Bản, những đơn vị sở hữu công nghệ tiên tiến với các đối tác Việt Nam. Mục tiêu không chỉ là chuyển giao công nghệ mà còn hình thành các dự án cụ thể, góp phần nâng cao hiệu quả thực thi chính sách.

Đáng chú ý, thời gian chuẩn bị chương trình chỉ khoảng 8 tháng, nhanh hơn đáng kể so với các dự án ODA truyền thống. Dự kiến, việc giải ngân sẽ hoàn thành trong năm 2026, tạo tác động sớm tới nền kinh tế.

Bên cạnh đó, JICA cũng đang triển khai nhiều dự án hỗ trợ kỹ thuật như hệ thống kiểm kê khí nhà kính, quản lý rừng bền vững, lắp đặt radar thời tiết, hay các dự án kiểm soát thiên tai. Các doanh nghiệp Nhật Bản tham dự hội thảo đã trình bày nhiều sáng kiến trong lĩnh vực năng lượng, môi trường và quản lý rủi ro, góp phần mở rộng hợp tác công – tư và tạo động lực mới cho thị trường công nghệ xanh tại Việt Nam.

Các chuyên gia đánh giá, khoản vay 50 tỷ Yên không chỉ mang ý nghĩa tài chính mà còn là công cụ chính sách quan trọng, giúp Việt Nam hoàn thiện thể chế, phát triển thị trường và thu hút đầu tư xanh. Với cách tiếp cận “ODA thế hệ mới”, chương trình tạo ra sự kết nối giữa Chính phủ, doanh nghiệp và các đối tác quốc tế, từ đó mở rộng “không gian hợp tác” cả về địa lý lẫn lĩnh vực. Trong dài hạn, đây sẽ là nền tảng quan trọng để Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, phát triển công nghệ và tiến gần hơn tới mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045.

Khoản vay chương trình 50 tỷ Yên từ Nhật Bản không chỉ bổ sung nguồn lực tài chính mà còn tạo cú hích hoàn thiện thể chế, thúc đẩy thị trường carbon, công nghệ xanh và hợp tác công – tư, giúp Việt Nam tăng tốc mục tiêu phát thải ròng bằng “0”.