Việc một số địa phương triển khai xây dựng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa được kỳ vọng sẽ từng bước hiện thực hóa các giá trị xã hội chủ nghĩa, hình thành những cộng đồng phát triển toàn diện, vì con người.
Để làm rõ ý nghĩa, những đặc trưng, thuận lợi, thách thức cũng như kỳ vọng đối với kế hoạch này, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với TS. Nguyễn Văn Đáng, nhà nghiên cứu Quản trị công và Chính sách, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.
Kiến tạo cộng đồng kiểu mẫu
- Thưa ông, định hướng, chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa có ý nghĩa như thế nào trong giai đoạn hiện nay?
TS. Nguyễn Văn Đáng:Theo tôi, việc gần đây chúng ta lựa chọn một số xã, phường để xây dựng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa trên thực tế có ý nghĩa rất rõ. Trước đây, trong suốt nhiều thập kỷ, từ Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội năm 1991 đến nay, chúng ta vẫn xác định Việt Nam đang trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Điều đó có nghĩa là chủ nghĩa xã hội thường được nhìn nhận như một quá trình vận động, có phần trừu tượng, thậm chí còn khá xa vời đối với nhiều người dân bình thường.
Vì thế, những chỉ đạo gần đây của lãnh đạo cấp cao, cùng với việc một số địa phương đã lựa chọn các xã, phường để xây dựng thành mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa, thể hiện một bước chuyển rất quan trọng trong tư duy. Đó là chúng ta quyết tâm hiện thực hóa những giá trị xã hội chủ nghĩa trên địa bàn cụ thể, chứ không chỉ dừng lại ở phương diện lý luận hay chủ trương, đường lối lãnh đạo của Đảng.
Nói cách khác, chúng ta muốn người dân trong cả nước, thậm chí bạn bè quốc tế, có thể thấy rằng Việt Nam đã xây dựng được những cộng đồng dân cư xã hội chủ nghĩa điển hình. Trong đó, các giá trị và tiêu chí mang tính lý luận đã được hiện thực hóa bằng những mô hình có thể tồn tại trong thực tiễn.
Thực ra, việc xây dựng những tập thể hay cộng đồng xã hội chủ nghĩa không phải đến bây giờ chúng ta mới thực hiện. Ngay từ giữa thế kỷ XX, chúng ta đã triển khai các phong trào xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc. Tuy nhiên, khi đó các phong trào được thực hiện trên phạm vi cấu trúc xã hội rộng lớn.
Còn hiện nay, chúng ta muốn tập trung vào những địa bàn rất cụ thể là xã, phường, tức là cộng đồng dân cư cụ thể với những tiêu chí mà người dân có thể trực tiếp quan sát, cảm nhận và trải nghiệm. Để khi đến địa phương như vậy, mọi người có thể thấy được cộng đồng dân cư xã hội chủ nghĩa mà chúng ta đang hướng tới sẽ tiêu biểu như thế nào về phát triển kinh tế, về hệ thống chính trị, về các dịch vụ xã hội, về chất lượng đời sống của người dân và nhiều phương diện khác.
Tất cả những điều đó thể hiện bước chuyển từ việc chủ yếu nói về chủ trương, đường lối và các giá trị lý luận sang việc hiện thực hóa những giá trị ấy trong những cộng đồng cụ thể. Qua đó, chúng ta cũng có thể kiểm nghiệm xem mô hình cộng đồng xã hội tốt đẹp đó sẽ vận hành như thế nào trong thực tiễn, có thể từng bước nhân rộng trong tương lai hay không.
- Theo ông xã, phường theo mô hình xã hội chủ nghĩa có những đặc điểm, đặc trưng gì?
TS. Nguyễn Văn Đáng:Các văn kiện, tài liệu lý luận của Đảng đã nêu ra những nhóm đặc trưng khái quát về mô hình chủ nghĩa xã hội, trên nhiều phương diện: Hệ thống chính trị, kinh tế, văn hóa... Tôi thấy các địa phương đã bám sát các phương diện đó để xây dựng bộ tiêu chí cụ thể. Điều mà tôi muốn bổ sung ở đây là việc xây dựng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa tại từng địa phương phải gắn với bối cảnh và trình độ phát triển của chính địa phương đó.
Ví dụ, Hà Nội lựa chọn một số xã, phường để xây dựng mô hình thực tế; Hải Phòng và TP. Hồ Chí Minh cũng lựa chọn. Tuy nhiên, vì điều kiện của mỗi địa phương khác nhau cho nên mỗi nơi sẽ phải xây dựng một hệ thống tiêu chí phù hợp với đặc điểm của mình. Chẳng hạn, trên phương diện kinh tế các tiêu chí cụ thể có thể bao gồm việc làm, thu nhập và mức sống của người dân.
Trên phương diện xã hội, sẽ có các tiêu chí về y tế, giáo dục, nước sạch, vệ sinh môi trường, nhà ở... Những tiêu chí này đều cần được cụ thể hóa để phù hợp với điều kiện và bối cảnh đặc thù của từng địa phương. Hệ thống tiêu chí cụ thể như thế nào phải do chính quyền từng địa phương nghiên cứu, xây dựng và quyết định.
Mục tiêu cuối cùng là làm sao để người dân trong cả nước có thể chứng kiến, đánh giá và thừa nhận rằng những tiêu chí đó là tích cực, tiến bộ và phù hợp, đồng thời địa phương đã thực sự xây dựng và đạt được các tiêu chí ấy. Khi đó, người ta mới có thể công nhận những mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa tiêu biểu mà chúng ta đang hướng tới.
Nội lực quyết định thành công bền vững
- Việc triển khai thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa trong thực tế sẽ gặp phải những thuận lợi và khó khăn nào, thưa ông?
TS. Nguyễn Văn Đáng:Thuận lợi đầu tiên và cũng rõ ràng nhất chính là quyết tâm chính trị của lãnh đạo Đảng và Nhà nước, từ Trung ương đến các địa phương. Chúng ta mong muốn hiện thực hóa các giá trị xã hội chủ nghĩa vào những cộng đồng dân cư cụ thể. Thuận lợi thứ hai là về lý luận, chúng ta cũng đã có nền tảng khá rõ ràng với các đặc trưng, các phương diện và định hướng tiêu chí của mô hình chủ nghĩa xã hội.
Thuận lợi thứ ba là về điều kiện vật chất, hiện nay, chúng ta đã có đủ cơ sở để huy động các nguồn lực chung của tỉnh, thành phố nhằm tập trung hỗ trợ một địa bàn cụ thể, qua đó giúp địa bàn đó đáp ứng các tiêu chí của một cộng đồng dân cư xã hội chủ nghĩa. Thuận lợi thứ tư là sự ủng hộ của người dân, chắc chắn rằng khó có ai lại không ủng hộ quyết tâm của Đảng và Nhà nước trong việc hiện thực hóa những giá trị tốt đẹp vào sự tồn tại thực tế của những cộng đồng dân cư kiểu mẫu.
Khi được triển khai hiệu quả, mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa được kỳ vọng sẽ tạo dựng môi trường sống và môi trường phát triển thuận lợi hơn cho người dân và doanh nghiệp.
Tuy nhiên, theo tôi thấy thì những thách thức cũng rất lớn. Thách thức đầu tiên là xây dựng bộ tiêu chí như thế nào để được xã hội chấp nhận và có tính khả thi. Các tiêu chí về điều kiện vật chất, kinh tế hay hạ tầng thì tương đối dễ lượng hóa. Tuy nhiên, các tiêu chí về xã hội và con người lại mang tính định tính nhiều hơn, nên rất khó thống nhất. Chẳng hạn, làm thế nào để thu hẹp khoảng cách giàu - nghèo giữa các gia đình, giữa các nhóm dân cư ngay trong địa bàn xã, phường, tiêu chí nào để tôn trọng sự đa dạng trong lối sống của mỗi cá nhân, nhóm nhưng vẫn phải duy trì được sự hợp tác, hướng tới đoàn kết xã hội.
Thách thức thứ hai là lựa chọn địa bàn triển khai. Nếu lựa chọn một xã, phường vốn đã có trình độ phát triển cao nhất của địa phương, hạ tầng đồng bộ, dân trí cao, điều kiện thuận lợi thì việc xây dựng mô hình sẽ dễ dàng hơn, nhưng lại thiếu tính tiêu biểu. Ngược lại, nếu lựa chọn một xã, phường có điều kiện quá khó khăn thì sẽ phải đầu tư nguồn lực rất lớn và thời gian rất dài mới có thể đạt được các tiêu chí. Thách thức thứ ba và cũng là thách thức lớn nhất là làm thế nào để duy trì được mô hình đó phát triển bền vững theo thời gian.
Trong giai đoạn đầu, rõ ràng Nhà nước có thể tập trung nguồn lực, hỗ trợ để xây dựng những mô hình điểm, kiểu mẫu. Nhưng tôi cho rằng, chúng ta không thể cứ mãi sử dụng nguồn lực của tỉnh hay thành phố để duy trì những xã, phường xã hội chủ nghĩa cụ thể. Có nghĩa là, sau giai đoạn được hỗ trợ ban đầu, cộng đồng đó phải hình thành được sức mạnh nội sinh để tự duy trì và tự đáp ứng các tiêu chí xã, phường xã hội chủ nghĩa. Một cộng đồng dân cư tốt đẹp chỉ thực sự có thể tồn tại và phát triển bền vững khi chính cộng đồng đó có khả năng tự vươn lên, chứ không phải nhờ sự hỗ trợ thường xuyên từ nguồn lực chung của tỉnh hay thành phố.
- Ông kỳ vọng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa sẽ tạo ra những chuyển biến gì đối với chất lượng phục vụ người dân và môi trường đầu tư, kinh doanh ở địa phương?
TS. Nguyễn Văn Đáng:Theo tôi, việc xây dựng cộng đồng xã, phường xã hội chủ nghĩa trước hết là để giúp người dân có thêm niềm tin vào khả năng hiện thực hóa mô hình xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, trên phạm vi địa bàn cụ thể. Như chúng ta đã nói, gần 40 năm qua là quá trình quá độ lên chủ nghĩa xã hội và đây là tiến trình rất dài.
Vì vậy, việc triển khai mô hình tại một số địa bàn cụ thể chính là cách để minh chứng với người dân cả nước rằng Đảng và Nhà nước đang hướng tới xây dựng xã hội tốt đẹp như thế nào trong tương lai. Nếu chúng ta thành công, tác động tích cực đầu tiên sẽ là củng cố niềm tin của các tầng lớp nhân dân vào tương lai xã hội tốt đẹp mà chúng ta đang hướng tới. Khi đó, những giá trị xã hội chủ nghĩa sẽ không chỉ dừng lại ở cấp độ tư duy lý luận, mà sẽ từng bước được hiện thực hóa trong những cộng đồng dân cư cụ thể.
Về tác động đến sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương hay môi trường đầu tư, kinh doanh thì hiện nay chúng ta chưa thể đưa ra đánh giá khẳng định, bởi trên thực tế mô hình này vẫn đang trong quá trình hình thành và chưa có kết quả để kiểm chứng. Tuy nhiên, xét trên phương diện lý thuyết, nếu một xã, phường xã hội chủ nghĩa được xây dựng thành công thì rõ ràng đó sẽ là địa bàn có rất nhiều điều kiện thuận lợi cho phát triển. Hạ tầng đầy đủ, người dân có việc làm, thu nhập ổn định, mức sống và trình độ dân trí được nâng cao, nhà ở, nước sạch, vệ sinh môi trường và các dịch vụ xã hội đều được đáp ứng tốt.
Về lý thuyết, xã, phường xã hội chủ nghĩa khi được xây dựng thành công sẽ tạo ra môi trường rất thuận lợi, thậm chí có thể xem là nền tảng lý tưởng cho phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Hạ tầng đồng bộ, chất lượng dịch vụ công được nâng cao, đời sống người dân cải thiện cùng môi trường sống ổn định sẽ góp phần thúc đẩy hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao sức hấp dẫn đầu tư.
Xin cảm ơn ông!
Mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa không chỉ hướng tới nâng cao chất lượng quản trị ở cơ sở mà còn kỳ vọng lan tỏa những giá trị tốt đẹp trong cộng đồng như đoàn kết, sẻ chia, phát triển bao trùm, tôn trọng pháp luật và đặt người dân ở vị trí trung tâm của quá trình phát triển.
