Từ những chủ trương lớn
Từ một nền kinh tế có tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hơn 327 tỷ USD năm 2015, kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đã tiến sát ngưỡng 1.000 tỷ USD chỉ sau một thập niên, đạt 930,05 tỷ USD năm 2025. Những con số kỷ lục liên tiếp được thiết lập không chỉ phản ánh sức bật mạnh mẽ của nền kinh tế hội nhập mà còn cho thấy kết quả của sự đồng thuận từ chính sách của Đảng đến nỗ lực không ngừng của doanh nghiệp.
Theo đó, hoạt động xuất nhập khẩu đã nhận được sự quan tâm đặc biệt của Đảng. Đại hội XIV của Đảng đặt ra mục tiêu phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm trong nước (GDP) bình quân cho giai đoạn 2026 - 2030 từ 10%/năm trở lên. Để đạt được mục tiêu này, một trong những yêu cầu hàng đầu là chuyển mạnh từ mô hình xuất khẩu dựa trên gia công, lao động giá rẻ sang mô hình xuất khẩu dựa trên đổi mới sáng tạo, công nghệ, thương hiệu và giá trị gia tăng cao.
Ngày 2/4/2026, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký Kết luận 18-KL/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng tại Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV về Kế hoạch phát triển kinh tế xã hội, tài chính quốc gia, vay và trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026 - 2030, gắn với mục tiêu phấn đấu tăng trưởng hai con số.
Kết luận số 18-KL/TW xác định mục tiêu phát triển nhanh và bền vững giai đoạn 2026-2030, phấn đấu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên. Để hiện thực hóa mục tiêu này, Trung ương nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế, phát huy hiệu quả kinh tế đối ngoại, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và tận dụng các cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới. Đây là những định hướng quan trọng tạo nền tảng cho hoạt động xuất nhập khẩu tiếp tục giữ vai trò động lực tăng trưởng của nền kinh tế trong giai đoạn tới.
Với các chính sách của Quốc hội, Văn bản luật nền là Luật Quản lý ngoại thương số 05/2017/QH14 ngày 12/6/2017 của Quốc hội khóa XIV, có hiệu lực từ ngày 1/1/2018, gồm 8 chương và 113 điều. Luật này thiết lập toàn bộ công cụ quản lý nhà nước về ngoại thương: biện pháp hành chính như cấm, hạn ngạch, giấy phép, giấy chứng nhận xuất xứ; biện pháp kỹ thuật và kiểm dịch; phòng vệ thương mại; xúc tiến thương mại và phát triển hoạt động ngoại thương.
Từ những chỉ đạo của Đảng, Quốc hội, Chính phủ đã ban hành những định hướng chuyên ngành dài hạn cho riêng lĩnh vực xuất nhập khẩu. Gần đây nhất, Bộ Công Thương đã trình Chính phủ ban hành Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030, phê duyệt tại Quyết định 493/QĐ-TTg ngày 19/4/2022 của Thủ tướng Chính phủ, với tinh thần phát triển xuất nhập khẩu bền vững, cơ cấu cân đối, phát huy lợi thế so sánh, phát triển thương hiệu Việt và nâng vị thế quốc gia trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Tiếp theo đó, từ đầu năm 2026, tại Nghị quyết số 01/NQ-CP ngày 08/01/2026, Chính phủ yêu cầu tiếp tục phát huy các động lực tăng trưởng truyền thống; chủ động ứng phó với những biến động của kinh tế, thương mại toàn cầu; đồng thời mở rộng, đa dạng hóa thị trường, chuỗi cung ứng và đối tác thương mại. Mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu năm 2026 được đề ra trong Nghị quyết 01 là từ 14-15%.
Thực hiện chủ trương trên, Bộ Công Thương đã triển khai đồng bộ các giải pháp thúc đẩy xuất khẩu, từ mở rộng và đa dạng hóa thị trường, tăng cường xúc tiến thương mại, tận dụng hiệu quả các FTA thế hệ mới đến tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp. Bộ cũng chủ động làm việc với các hiệp hội ngành hàng, tiếp nhận và chuyển kiến nghị tới các bộ, ngành liên quan nhằm xử lý vướng mắc về nguồn lực sản xuất, logistics, tiêu chuẩn kỹ thuật, thủ tục hành chính và phát triển thị trường. Những nỗ lực này góp phần duy trì đà tăng trưởng xuất khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.
Một lợi thế thể chế mà Việt Nam đang sở hữu vượt trội so với phần lớn các nền kinh tế cùng trình độ, thì đó là mạng lưới hiệp định thương mại tự do. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm thông tin Công nghiệp và Thương mại phân tích, dưới sự nỗ lực đàm phán, trong đó vai trò quan trọng nhất là của Bộ Công Thương, hiện, Việt Nam có 17 hiệp định thương mại tự do đã có hiệu lực và 2 hiệp định đang đàm phán là Việt Nam với khối EFTA và ASEAN với Canada. Mạng lưới này phủ gần như toàn bộ các thị trường lớn của thế giới và là dư địa lớn nhất để đẩy xuất khẩu, với điều kiện tỷ lệ tận dụng ưu đãi được nâng lên.
Điểm sáng trên bức tranh ngoại thương
Để hiểu Việt Nam đang đứng ở đâu, cần nhìn lại quãng đường mười năm gần đây. Theo Cục Hải quan (trước đây là Tổng cục Hải quan), năm 2015, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của cả nước mới đạt 327,76 tỷ USD, trong đó xuất khẩu 162,11 tỷ và nhập khẩu 165,65 tỷ, cán cân nhập siêu nhẹ 3,54 tỷ USD. Mười năm sau, bức tranh đã ở một đẳng cấp khác. Đến năm 2025, theo số liệu chính thức của Cục Hải quan, tổng kim ngạch đạt 930,05 tỷ USD, trong đó xuất khẩu 475,04 tỷ và nhập khẩu 455,01 tỷ USD, xuất siêu 20,03 tỷ USD.
Kết quả xuất nhập khẩu ấy đưa Việt Nam vào nhóm khoảng 20 nền kinh tế có thương mại hàng hóa lớn nhất thế giới, và là một trong những mắt xích then chốt của chuỗi cung ứng toàn cầu ở các ngành điện tử, dệt may, da giày, đồ gỗ và nông thủy sản…
Đà tăng của năm 2026 cho tới hết tháng 5 là rất ấn tượng. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương thông tin, tính đến hết ngày 15 tháng 6 năm 2026, kim ngạch xuất khẩu đạt 239,90 tỷ USD, tăng 21,1% so với cùng kỳ năm 2025. Một tốc độ ấn tượng, cho thấy năng lực sản xuất và sức thích ứng ngày càng mạnh của doanh nghiệp Việt.
Đằng sau con số tổng là sự góp sức của nhiều ngành chủ lực. Công nghiệp chế biến giữ vai trò đầu tàu: máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện xuất khẩu đạt 63,52 tỷ USD; dệt may đạt 21,28 tỷ USD.; giày dép 10,78 tỷ USD. Ở nhóm nông, thủy sản, thủy sản đạt 5,17 tỷ USD, rau quả đạt 3,16 tỷ USD, nhiều mặt hàng đang chuyển dần từ xuất thô sang chế biến sâu.
Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, ngay bên trong đà tăng hơn 21% của kim ngạch xuất khẩu là ba nút thắt. Nút thắt thứ nhất là cán cân thương mại đảo chiều. Tính đến hết ngày 15 tháng 6 năm 2026, Việt Nam nhập siêu khoảng 16,8 tỷ USD, trong khi cùng kỳ năm 2025 xuất siêu khoảng 5,2 tỷ USD. Tổng nhập khẩu lên tới 256,72 tỷ USD, và phần lớn là đầu vào cho sản xuất.
Nút thắt thứ hai là trong cơ cấu hàng hoá xuất khẩu, khu vực kinh tế trong nước chỉ chiếm 20,2% tổng kim ngạch; khu vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm đến 79,8%.
Nút thắt thứ ba, theo Ngân hàng thế giới, hàm lượng giá trị gia tăng nội địa trong hàng xuất khẩu Việt Nam chỉ đạt 48,9%. Ba nút thắt ấy chính là động lực đang chờ được khơi thông.
Trong những tháng cuối năm 2026, ông Nguyễn Anh Sơn bày tỏ ba kỳ vọng lớn cho hoạt động xuất khẩu. Theo đó, thứ nhất, tình hình địa chính trị thế giới sẽ dần ổn định hơn, các xung đột được kiểm soát, qua đó giúp dòng chảy thương mại toàn cầu vận hành thông suốt. Khi rủi ro giảm bớt, chi phí logistics, tài chính, bảo hiểm và vận tải quốc tế cũng sẽ hạ nhiệt, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp.
Thứ hai, thời tiết tiếp tục thuận lợi, sản xuất nông nghiệp, thủy sản đạt kết quả tích cực, giúp nông dân có mùa vụ bội thu, đồng thời tạo nguồn cung dồi dào cho xuất khẩu. Cùng với đó, các doanh nghiệp Việt Nam sẽ tham gia ngày càng sâu hơn vào chuỗi giá trị và chuỗi cung ứng toàn cầu, nâng cao giá trị gia tăng cho hàng hóa xuất khẩu.
Thứ ba, công tác quản lý, điều hành xuất nhập khẩu của Đảng, Chính phủ, Bộ Công Thương cùng các bộ, ngành, địa phương, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp tiếp tục được thực hiện hiệu quả, đồng bộ và quyết liệt. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để Việt Nam hoàn thành các mục tiêu đề ra, phấn đấu tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu từ 12-13%, xuất khẩu tăng trên 15% và đưa tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cán mốc 1.000 tỷ USD trong năm 2026.
Ngày 25/6, Bộ Công Thương sẽ tổ chức Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số dưới sự chủ trì của Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc.Hội nghị được tổ chức trong bối cảnh Chính phủ đang quyết liệt triển khai các nhiệm vụ, giải pháp thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số theo tinh thần Kết luận số 18-KL/TW ngày 02 tháng 4 năm 2026 của Hội nghị lần thứ Hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026 - 2030 gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng hai con số, cùng các nghị quyết, chỉ đạo của Chính phủ về phát triển kinh tế - xã hội năm 2026.
