Nâng giá trị du lịch biển
Việt Nam có đường bờ biển kéo dài từ Bắc vào Nam, hệ thống đảo và quần đảo phong phú, nhiều vịnh biển đẹp cùng các di sản văn hóa, lịch sử, địa chất và sinh thái đặc sắc. Từ Hạ Long, Cát Bà đến Đà Nẵng, Hội An, Nha Trang, Côn Đảo và Phú Quốc, biển đã tạo nên những điểm đến nổi bật, góp phần đưa du lịch trở thành một trong những lĩnh vực dịch vụ có sức lan tỏa lớn.
Tuy nhiên, sở hữu bờ biển dài chưa đồng nghĩa với việc sở hữu một ngành du lịch biển mạnh. Tài nguyên thiên nhiên là điều kiện cần; năng lực quy hoạch, chất lượng sản phẩm, kết cấu hạ tầng, thương hiệu điểm đến, trình độ quản trị và kỷ luật bảo vệ môi trường mới quyết định vị trí của du lịch biển Việt Nam trên bản đồ quốc tế.
Theo thống kê, năm 2025, Việt Nam đón khoảng 21,5 triệu lượt khách quốc tế, vượt mức 18 triệu lượt của năm 2019. Tổng thu từ khách du lịch lần đầu vượt mốc 1 triệu tỷ đồng. Trong 7 tháng năm 2026, khách quốc tế đến Việt Nam đạt 13,9 triệu lượt, tăng 13,8% so với cùng kỳ năm trước. Những con số này cho thấy sức phục hồi và dư địa tăng trưởng rất lớn của thị trường du lịch.
Tuy nhiên, quy mô khách tăng nhanh nhưng giá trị khai thác từ không gian biển chưa tương xứng. Trong 6 tháng đầu năm 2026, khách quốc tế đến Việt Nam bằng đường biển đạt 209.000 lượt, chiếm 1,7% tổng lượng khách quốc tế. Cùng đó, xuất khẩu dịch vụ du lịch đạt 9 tỷ USD, tăng 18,1%, khoảng cách giữa tiềm năng biển với khả năng đón khách và tạo doanh thu từ các sản phẩm biển vẫn còn rất lớn.
Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 20-NQ/TW về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh đặt ra yêu cầu phát triển du lịch và dịch vụ biển thành ngành kinh tế mũi nhọn, có thương hiệu và sức cạnh tranh quốc tế, gắn với bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa biển. Nghị quyết xác định mục tiêu đến năm 2030, tổng thu du lịch biển, đảo tăng bình quân 14%/năm. Đây là mục tiêu cao song cũng là yêu cầu tất yếu nếu Việt Nam muốn chuyển từ khai thác lợi thế cảnh quan sang hình thành hệ sinh thái du lịch biển có giá trị cao, có bản sắc và đủ sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Hệ sinh thái du lịch biển đa giá trị
Chủ trương đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn đã được xác lập tại Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 16/1/2017 của Bộ Chính trị. Một năm sau, Nghị quyết số 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam tiếp tục xác định du lịch và dịch vụ biển là một trong những ngành kinh tế biển được ưu tiên phát triển.
Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2030 được phê duyệt tại Quyết định số 147/QĐ-TTg ngày 22/1/2020 tiếp tục định hướng phát triển du lịch theo hướng chuyên nghiệp, chất lượng và có năng lực cạnh tranh. Năm 2024, Quy hoạch hệ thống du lịch thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 được phê duyệt, tổ chức không gian du lịch quốc gia thành 6 vùng, 3 cực tăng trưởng, 8 khu vực động lực, 5 hành lang chính và 11 trung tâm du lịch. Nhiều khu vực động lực được hình thành trên cơ sở kết nối di sản, đô thị, vùng núi, vùng ven biển và hải đảo.
Kế thừa những định hướng đó, Nghị quyết số 20-NQ/TW nâng phát triển du lịch biển lên một nấc thang mới khi xác định:"Phát triển du lịch và dịch vụ biển trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, có thương hiệu và sức cạnh tranh quốc tế, gắn với bảo tồn, phát huy các giá trị văn hoá biển. Hình thành các trung tâm, cụm du lịch biển quy mô lớn; đa dạng sản phẩm du lịch chất lượng cao, có bản sắc, ưu tiên phát triển du lịch nghỉ dưỡng, du lịch tàu biển, sinh thái, thể thao, chăm sóc sức khoẻ, du lịch cộng đồng, kinh tế đêm và lễ hội du lịch biển..."
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. Nguyễn Minh Phong - Chuyên gia kinh tế, thành viên Hội đồng Tư vấn Kinh tế, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam nhận định, cách tiếp cận này đòi hỏi du lịch biển phải vượt khỏi mô hình phát triển dựa chủ yếu vào bãi tắm, khách sạn và bất động sản nghỉ dưỡng. Ở nhiều địa phương, mùa du lịch sôi động thường gắn với hình ảnh bãi biển đông người, công suất phòng tăng cao và doanh thu ăn uống tăng mạnh. Nhưng sau mùa hè, nhiều điểm đến lại rơi vào khoảng trống sản phẩm, thiếu hoạt động giải trí và thiếu sức hút để giữ chân du khách.
Trong nhiều năm, sản phẩm tại không ít điểm đến biển chủ yếu xoay quanh các hoạt động quen thuộc như tắm biển, ăn hải sản và nghỉ dưỡng. Mô hình này từng phù hợp trong giai đoạn thị trường còn thiếu sản phẩm và nhu cầu nghỉ dưỡng đại chúng tăng nhanh. Tuy nhiên, khi cạnh tranh du lịch trong khu vực ngày càng quyết liệt, những sản phẩm đơn giản, dễ sao chép không còn đủ sức tạo khác biệt.
Nghị quyết số 20-NQ/TW đã nhận diện khá đầy đủ các hướng mở rộng sản phẩm, từ nghỉ dưỡng, tàu biển, sinh thái, thể thao đến chăm sóc sức khỏe, du lịch cộng đồng, kinh tế đêm và lễ hội biển. Đồng thời, Nghị quyết yêu cầu"ưu tiên đầu tư hạ tầng du lịch đồng bộ, hiện đại và tăng cường liên kết các không gian du lịch ven biển, biển và đảo..."
Đây là yêu cầu chuyển từ khai thác từng điểm đến riêng lẻ sang hình thành hệ sinh thái du lịch biển có khả năng kết nối sản phẩm, hạ tầng, văn hóa và cộng đồng. Giá trị của một điểm đến không còn được đo bằng số lượng phòng nghỉ hay lượng khách đến trong mùa cao điểm mà phải thể hiện ở thời gian lưu trú, mức chi tiêu, tỷ lệ khách quay trở lại và phần lợi ích được giữ lại cho người dân địa phương.
Theo PGS.TS Phạm Trung Lương - Thành viên Tổ tư vấn du lịch quốc gia, xu hướng phát triển du lịch tại nhiều địa phương đang chuyển từ khai thác tài nguyên thiên nhiên đơn thuần sang khai thác chiều sâu văn hóa. Các địa phương ngày càng quan tâm xây dựng sản phẩm đặc thù, giàu bản sắc và ứng dụng công nghệ để nâng cao trải nghiệm cho du khách.
Thế nhưng, quá trình đô thị hóa ven biển, phát triển hạ tầng và thay đổi sinh kế đang làm biến dạng một số không gian văn hóa truyền thống. Ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu, sự mai một của tri thức dân gian, thiếu lớp kế cận gìn giữ nghề truyền thống và lễ hội cũng trở thành những thách thức ngày càng rõ nét. Một số điểm đến đã đưa di sản vào khai thác du lịch nhưng sản phẩm còn đơn điệu, cách kể câu chuyện di sản chưa đủ sức hấp dẫn. Cộng đồng địa phương đã tham gia cung cấp một số dịch vụ song chưa thực sự được đồng hành trong quá trình ra quyết định và chưa được hưởng lợi tương xứng từ sự phát triển của điểm đến.
Đồng quan điểm, TS. Nguyễn Anh Tuấn - Viện trưởng Viện Kinh tế du lịch cho rằng, trước đây du lịch biển chủ yếu khai thác lợi thế tài nguyên như cảnh quan, bãi biển và nghỉ dưỡng. Giai đoạn mới đòi hỏi phải chuyển sang khai thác không gian phát triển tổng hợp gồm văn hóa biển, ẩm thực biển, làng chài, lễ hội, hệ sinh thái ven biển, thể thao biển, đô thị biển và các chuỗi giá trị dịch vụ.
"Du lịch ngày nay là bán trải nghiệm. Khách không còn muốn chỉ tắm biển rồi trở về, họ muốn có một ngày làm ngư dân, cùng người dân đi thuyền, nghe kể chuyện làng chài, tìm hiểu văn hóa cư dân biển và thưởng thức ẩm thực trong chính không gian văn hóa đã tạo ra món ăn đó",TS. Nguyễn Anh Tuấn phân tích.
Theo ông, ngay một phiên chợ địa phương cũng có thể trở thành sản phẩm hấp dẫn nếu mỗi mặt hàng được gắn với câu chuyện văn hóa và đời sống của cộng đồng. Một món ăn, dụng cụ đánh bắt, nghề thủ công hay nghi lễ truyền thống đều có thể trở thành chất liệu để xây dựng trải nghiệm... Vì vậy, phát triển du lịch biển phải được hiểu là khai thác không gian kinh tế và văn hóa tổng hợp.
"Văn hóa cộng đồng, ẩm thực, làng nghề, lễ hội và sinh thái được kết nối trong một hành trình, điểm đến có thể tạo ra nhiều lớp sản phẩm và kéo dài thời gian lưu trú của du khách",ông Nguyễn Anh Tuấn thông tin thêm.
Việt Nam từ lâu đã trở thành điểm sáng trên bản đồ du lịch châu Á, đặc biệt với lợi thế đường bờ biển dài trải dọc đất nước. Những năm qua, du lịch biển là sản phẩm du lịch chủ lực, thu hút hàng chục triệu lượt khách mỗi năm, tạo việc làm, nâng cao thu nhập và góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế tại nhiều địa phương ven biển.
