(Công Thương) - Giữa đợt nắng nóng khốc liệt, phụ tải điện Việt Nam lần đầu vượt 58.103 MW. Không cắt điện luân phiên, hệ thống đứng vững nhờ bản lĩnh điều hành chủ động.
Năm 2026 không phải năm duy nhất và Việt Nam cũng không phải nơi duy nhất đối mặt với "bão lửa". Biến đổi khí hậu đã biến nắng nóng cực đoan thành một thử thách chung của toàn nhân loại. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), riêng năm 2024, nhu cầu điện toàn cầu tăng thêm khoảng 238 TWh chỉ để phục vụ nhu cầu làm mát; hơn 40 quốc gia tương đương khoảng 70% nhu cầu điện toàn cầu đã phá kỷ lục đỉnh phụ tải và khoảng một phần năm mức tăng nhu cầu điện đến từ nền nhiệt cao bất thường.
Nguồn: IEA Electricity 2025
Áp lực ấy lớn đến mức nhiều lưới điện của các quốc gia có nền kinh tế, khoa học và công nghệ hàng đầu thế giới đã không trụ vững: tại bang Texas (Mỹ) cơn bão tuyết mùa Đông trong tháng 2/2021 đã gây thiệt hại 24 tỷ USD cho mạng lưới điện của bang này và khiến nhiều người tử vong; nhiều khu vực Balkan và EU mất điện diện rộng giữa hè 2024 khi nhiệt độ chạm 43°C.
Về quy mô, các hệ thống điện lớn nhất thế giới đều ở mức hàng trăm đến hàng nghìn GW, đơn cử như Trung Quốc công suất đỉnh đạt khoảng 1.506 GW (giữa 2025), Ấn Độ 250 GW, ERCOT/Texas 85,6 GW, trong khi Việt Nam, tổng công suất đặt của toàn hệ thống đến hết năm 2025 mới chỉ đạt 87,65 GW trong khi công suất cực đại vừa qua đạt 58,1 GW- đây là mức lớn nhất trong lịch sử vận hành hệ thống điện Việt Nam được ghi nhận lúc 13h40 ngày 26/5/2026 dưới tác động của đợt nắng nóng cực đoan tại miền Bắc.
Đáng chú ý, làn sóng đứt gãy nguồn cung do khí hậu đã dồn dập từ năm 2024 đến nay. Ecuador hứng đợt hạn hán tệ nhất 60 năm làm tê liệt thủy điện (chiếm khoảng 70% nguồn), buộc cắt điện luân phiên 8–14 giờ mỗi ngày suốt cuối 2024 – đầu 2025. Iraq mất điện toàn quốc tháng 8/2025 khi nhiệt độ chạm 50°C, công suất chỉ đáp ứng khoảng một nửa nhu cầu. Mỹ có hơn 12 triệu khách hàng mất điện trong mùa hè 2025 vì nắng nóng và cháy rừng. Kuwait vẫn phải cắt điện dù đã nhập khẩu điện kỷ lục. Ngay Ấn Độ khi công suất cực đại phá đỉnh 256 GW cũng phải vận hành lưới trong trạng thái căng cực độ.
Trên nền bức tranh ấy, việc Việt Nam - một nước đang phát triển, hệ thống điện còn đang hoàn thiện vượt đỉnh kỷ lục liên tiếp mà vẫn giữ vững điện cho hơn 100 triệu dân, là một thành tựu xứng đáng được ghi nhận đầy đủ.
Từ 23 đến 27/5/2026, nắng nóng gay gắt diện rộng với nền nhiệt phổ biến 38-40°C đẩy phụ tải hệ thống điện toàn quốc leo thang chóng mặt: ngày 23/5 đạt 53.512 MW; thứ Bảy 24/5 vẫn lập kỷ lục cuối tuần 48.729 MW (thông thường ngày thứ Bảy và chủ Nhật là ngày nghỉ chỉ đạt 80-85% ngày làm việc); ngày 25/5 vọt lên 57.120 MW; và đỉnh điểm ngày 26/5 chạm mốc 58.103 MW — phá vỡ mọi kỷ lục đã lập trong lịch sử. Riêng miền Bắc đạt 29.716 MW (26/5), tăng tới 26,4% so cùng kỳ 2025, phá sâu kỷ lục cũ 28.187 MW (4/8/2025).
Điều quan trọng hơn mọi con số đó là Việt Nam không có cắt điện luân phiên, chỉ xử lý nhanh một số ít sự cố cục bộ. Đó là kết quả của bản lĩnh điều hành, không phải may rủi.
Điểm nổi bật nhất trong cách điều hành tháng 5/2026 là một mô hình lãnh đạo hai tầng vận hành nhịp nhàng: Bộ Công Thương giữ tầng chiến lược, NSMO giữ tầng tác nghiệp thời gian thực.
Ở tầng tác nghiệp, Tổng giám đốc NSMO Nguyễn Đức Ninh trực tiếp công bố số liệu vận hành thời gian thực, điều hành theo nhịp từng giờ chứ không phải từng ngày: ban hành liên tiếp Văn bản 2041/NSMO-TTĐ (23/5) và 2049/NSMO-TTĐ (25/5) phân bổ khả dụng nguồn cho các tổng công ty điện lực.
Ở tầng chiến lược, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng chủ trì hai hội nghị khẩn trong vòng 72 giờ (sáng 24/5 và chiều 26/5) - không phải để "điều độ kỹ thuật" thay điều độ viên, mà để giải quyết ba bài toán cấp độ hệ thống mà chỉ tầng chiến lược mới xử lý được: bảo đảm nhiên liệu (LNG, than), huy động địa phương tham gia điều chỉnh phụ tải, và đôn đốc tiến độ các công trình lưới trọng điểm.
Đây là sự phân công đúng chuẩn quốc tế, tại Mỹ, Bộ Năng lượng (DOE) can thiệp cấp chiến lược trong khủng hoảng như kích hoạt Điều khoản 202(c) buộc nhà máy điện thua lỗ vẫn phải vận hành vì an ninh năng lượng, còn nhà vận hành hệ thống (TSO) toàn quyền điều hành kỹ thuật. Việt Nam đã thiết lập đúng ranh giới đó: lãnh đạo chính trị không lấn sân kỹ thuật, nhưng kịp thời gỡ những nút thắt vượt thẩm quyền kỹ thuật.
Hai cuộc họp khẩn tháng 5 chỉ là phần nổi trong một mạch điều hành chủ động, liên tục từ ngày đầu nhận nhiệm vụ điều mà Bài 2 sẽ làm rõ. Ở đây, điều cần khẳng định là: trong những giờ phụ tải sát ngưỡng, hai tầng chiến lược – tác nghiệp đã ăn khớp đến từng quyết định.
Một trong những điểm thể hiện trình độ điều hành rõ nhất là chiến lược "mục tiêu kép" đó là vừa bảo đảm đủ công suất giờ cao điểm, vừa giữ nước hồ chiến lược cho cả mùa khô còn dài phía trước.
Trong những ngày căng thẳng nhất, NSMO chấp nhận huy động các nguồn đắt nhất trong danh mục: cụm điện khí LNG khoảng 3.034 MW (Nhơn Trạch 3 và 4, Phú Mỹ 2.2, Phú Mỹ 3), 660MW điện dầu FO (Ô Môn 1) và các tổ máy DO/FO dự phòng. Đây là quyết định tốn kém về chi phí, nhưng là quyết định đúng về an ninh hệ thống. Bởi nếu xả nước thủy điện sớm để tiết kiệm chi phí trước mắt, hệ thống sẽ cạn dự trữ chiến lược và đối mặt rủi ro lớn hơn trong những tháng khô hạn tiếp theo.
Giải pháp huy động các nguồn điện chạy LNG và nguồn chạy dầu có chi phí cao nêu trên nhằm thực hiện mục tiêu kép đó là đảm bảo đủ công suất khả dụng cho hệ thống điện quốc gia trong các khung giờ cao điểm đồng thời giữ nước tại các hồ thủy điện chiến lược đặc biệt là khu vực miền Trung để điều tiết nước tối ưu phục vụ vận hành cho cả mùa khô. Chiến lược điều hành này vừa bảo đảm an ninh cung ứng điện trước mắt, vừa tối ưu hóa nguồn tài nguyên nước và hiệu quả vận hành hệ thống trong dài hạn
Đặc biệt, việc ưu tiên giữ nước hệ thống thủy điện bậc thang sông Đà như "dự trữ chiến lược cuối cùng", đồng thời dịch chuyển khung giờ phát của thủy điện nhỏ miền Bắc (21/5-30/6/2026), là những giải pháp điều độ tinh tế thường chỉ thấy ở các TSO hàng đầu. Đây chính là sự khác biệt giữa tối ưu kinh tế ngắn hạn và tối ưu an ninh liên mùa - NSMO đã chọn cái thứ hai.
Kỳ tích "không cắt điện" được tạo nên bởi một kiến trúc phòng vệ nhiều tầng, vận hành đồng bộ. Có thể khái quát thành sáu lớp phòng vệ:
Đặc biệt, bước chuyển sang công cụ thế hệ mới đã hiện rõ: hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) với 50MW dự kiến đóng điện cuối tháng 6/2026 và 220 MW tiếp theo đang triển khai đúng định hướng "lưới điện thông minh" của Nghị quyết 70.
Cơ cấu nguồn ngày cao điểm cũng cho thấy sự cân đối khôn ngoan: than chiếm khoảng 54%, thủy điện 26,2%, năng lượng tái tạo khoảng 12,6%, qua đó vừa bảo đảm nền tảng ổn định, vừa khai thác tối đa nguồn sạch khi điều kiện cho phép.
Không có thước đo nào về bản lĩnh thuyết phục hơn việc so sánh chính mình qua thời gian.
Chỉ trong ba mùa hè, ngành điện đã chuyển từ thế bị động sang thế chủ động, từ "chữa cháy" sang "phòng ngừa". Đó là minh chứng sống động cho năng lực thể chế đang trưởng thành, không phải lời tự khen, mà là sự thật được đo bằng megawatt và bằng việc hơn 100 triệu người dân không phải chịu một ngày cắt điện luân phiên nào giữa đỉnh nắng nóng lịch sử.
Bản lĩnh điều hành ấy phải được giữ vững bởi mùa hè 2026 mới chỉ đi qua chặng đầu. Đợt nóng cuối tháng 5 đã phá kỷ lục phụ tải khi mới ở đầu mùa, trong khi cao điểm tự nhiên của miền Bắc theo lịch sử thường rơi vào nửa cuối tháng 6 đến tháng 7. NSMO mô phỏng đỉnh miền Bắc có thể chạm khoảng 31.250 MW (22h 27/5) cao hơn đỉnh ngày 26/5; nghĩa là mốc 58.103 MW hoàn toàn có thể bị vượt một lần nữa trong các đợt nóng sắp tới.
