Mới đây, tại TP. Hồ Chí Minh, Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA) tổ chức Hội nghị tổng kết niên vụ cà phê 2025-2026. Theo báo cáo của Hiệp hội, niên vụ vừa qua Việt Nam xuất khẩu khoảng 1,8 triệu tấn cà phê, kim ngạch khoảng 8,5 tỷ USD, tăng 21% về khối lượng và tăng 1% về kim ngạch so với niên vụ trước. Đây là mức kim ngạch cao nhất từ trước đến nay của ngành hàng.
Trong đó, cà phê nhân xanh xuất khẩu 1,65 triệu tấn, kim ngạch gần 7 tỷ USD, tăng 21,4% về khối lượng nhưng giảm 1,5% về kim ngạch. Xuất khẩu thêm hơn 1/5 sản lượng mà thu về ít hơn. Ngược lại, cà phê chế biến sâu xuất khẩu khoảng 142.600 tấn (chưa quy đổi), kim ngạch khoảng 1,45 tỷ USD, tăng 15% về khối lượng và tăng 14,1% về kim ngạch.
Niên vụ cà phê 2025-2026 Việt Nam xuất khẩu khoảng 1,8 triệu tấn cà phê, kim ngạch xuất khẩu khoảng 8,5 tỷ USD, tăng 21% về khối lượng và tăng 1% về kim ngạch so với niên vụ 2024-2025. Đây là mức kim ngạch xuất khẩu cao nhất từ trước đến nay của ngành hàng.
Mỗi tấn chế biến đáng giá gấp hơn hai lần
Phát biểu tại hội nghị nêu trên, ông Lê Hoàng Tài, Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), cho rằng, khi nhìn sâu vào cơ cấu tăng trưởng, có thể thấy kết quả của niên vụ vừa qua chủ yếu đến từ khối lượng. Khối lượng xuất khẩu tăng 21% mà kim ngạch chỉ tăng 1% nghĩa là giá trị thu về trên mỗi tấn cà phê xuất khẩu đã giảm theo diễn biến giá thế giới. Ngược lại, trong 6 tháng đầu năm 2026, cà phê chế biến chỉ chiếm khoảng 8% về khối lượng nhưng đóng góp khoảng 17,5% tổng kim ngạch xuất khẩu cà phê. Theo ông, dư địa lớn nhất của ngành không còn nằm ở việc bán thêm sản lượng, mà ở việc nâng giá trị của mỗi tấn cà phê thông qua chế biến sâu, tiêu chuẩn và thương hiệu.
Quy hai tỷ lệ trên về đơn vị một tấn, mỗi tấn cà phê chế biến thu về gấp khoảng 2,4 lần mỗi tấn cà phê chưa chế biến. Lợi thế lớn hơn của cà phê chế biến là ít lệ thuộc vào giá nguyên liệu thế giới. Giá cà phê trong nước giảm từ khoảng 115.000 đồng/kg đầu niên vụ (tháng 10/2025) xuống quanh 93.000 đồng/kg hiện nay. Trong khi đó, cà phê nhân giảm kim ngạch dù tăng mạnh khối lượng, còn cà phê chế biến vẫn tăng hai con số.
Niên vụ 2026-2027 ngành cà phê sẽ chịu thêm những áp lực mới. Theo một số dự báo, nguồn cung cà phê toàn cầu được dự báo dư thừa, giá thế giới tiếp tục chịu sức ép. Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) áp dụng từ ngày 30/12/2026 đối với doanh nghiệp lớn và vừa, trong khi EU chiếm trên 40% kim ngạch xuất khẩu cà phê Việt Nam. Doanh nghiệp không đáp ứng yêu cầu truy xuất, minh bạch dữ liệu có nguy cơ bị loại khỏi cuộc chơi.
Nông sản chủ lực chung một bài toán
Ngành hồ tiêu hiện đang lặp lại nghịch lý của cà phê. Theo Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam (VPSA), 8 tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu 190.153 tấn hồ tiêu, kim ngạch khoảng 1,2 tỷ USD; lượng tăng 14,2% nhưng giá trị chỉ tăng 8,9%. Giá bình quân tiêu đen đạt 6.372 USD/tấn, giảm 4,4%; tiêu trắng 8.386 USD/tấn, giảm 4%. Qua chế biến, mỗi tấn tiêu trắng đã cao hơn tiêu đen khoảng 32%.
Ngành điều cho thấy mặt khác của câu chuyện. 8 tháng năm 2026, xuất khẩu điều đạt 477.894 tấn, giảm 0,9%, kim ngạch 3,37 tỷ USD, tăng 2,8%, giá bình quân 7.061 USD/tấn. Việt Nam dẫn đầu thế giới về xuất khẩu nhân điều. Tuy nhiên, theo một chuyên gia ngành điều, Việt Nam đã có hơn 35 năm xuất khẩu điều nhân và nhiều năm giữ vị trí hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, nếu chủ yếu xuất khẩu điều nhân, phần giá trị gia tăng giữ lại vẫn còn hạn chế. Nhiều nước nhập khẩu điều nhân của Việt Nam sau đó tiếp tục chế biến, đóng gói thành sản phẩm có giá trị cao hơn. Đây chính là phần giá trị mà doanh nghiệp Việt Nam cần từng bước tham gia sâu hơn.
Nhìn vào 3 ngành hàng nông sản có thế mạnh xuất khẩu, có thể nhận thấy một điểm chung. Ở ngành nào nông sản chủ yếu bán dưới dạng nguyên liệu, sản lượng tăng không chuyển thành giá trị tương ứng và kim ngạch phụ thuộc vào giá thế giới. Ở đâu chế biến chiếm tỷ trọng lớn hơn, xuất khẩu tăng trưởng ổn định hơn và mở được cửa vào những thị trường đòi hỏi cao.
Nâng cao giá trị thông qua chế biến là yêu cầu đặt ra đối với không ít nông sản chủ lực trong thời gian vừa qua. Để đạt được mục tiêu này đòi hỏi giải pháp đồng bộ, hợp tác chặt chẽ từ nông hộ sản xuất đến khâu thu mua và chế biến xuất khẩu. Trở lại với câu chuyện của ngành cà phê, mốc 8,5 tỷ USD là kỷ lục của niên vụ vừa qua, nhưng con số đáng theo dõi ở niên vụ tới có lẽ là 17,5% - tỷ lệ tăng trưởng cà phê chế biến trong tổng kim ngạch xuất khẩu của ngành.
Theo các chuyên gia, để nâng cao giá trị thông qua chế biến, ngành cà phê cần đáp ứng không ít yêu cầu. Trước hết, nguyên liệu phải đạt chuẩn ngay từ vườn, gắn với quy hoạch, tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Doanh nghiệp phải số hóa dữ liệu vùng trồng và chủ động đáp ứng EUDR. Cùng với đó, cần đầu tư công nghệ chế biến, phát triển các dòng rang xay, hòa tan, cà phê đặc sản hợp với thị hiếu từng thị trường, thay vì sản xuất đại trà. Một yếu tố rất quan trọng là sản phẩm chế biến phải mang thương hiệu, để mỗi sản phẩm kể được câu chuyện về vùng trồng và chất lượng. Doanh nghiệp cũng cần làm sạch dữ liệu và duy trì tuân thủ tiêu chuẩn, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và ứng dụng AI; chế biến phải xanh và tuần hoàn; giảm phát thải, dùng năng lượng và nước hiệu quả…
