Không thể để áp lực thị trường dồn về người trồng lúa
Thư ngỏ của Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) kêu gọi doanh nghiệp hội viên và thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo tích cực thu mua lúa cho nông dân với giá từ 7.000 đồng/kg, đồng thời ưu tiên giao dịch, ký kết các hợp đồng xuất khẩu gạo thơm từ 500 USD/tấn trở lên, đang nhận được sự đồng tình từ nhiều doanh nghiệp.
Nhìn ở góc độ trước mắt, đây là lời kêu gọi chia sẻ khó khăn với nông dân trong thời điểm các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long bước vào thu hoạch lúa Hè Thu, khi nguồn cung tăng và giá thu mua có xu hướng chịu sức ép. Nhưng nhìn rộng hơn, câu chuyện này đặt ra một vấn đề lớn hơn: làm thế nào để toàn bộ chuỗi lúa gạo Việt Nam cùng tạo ra và cùng giữ lại giá trị?
Theo VFA, những bất ổn địa chính trị, chi phí logistics, chính sách bảo hộ và xu hướng tăng cường an ninh lương thực tại nhiều quốc gia đang tạo ra những biến động mới đối với thị trường gạo thế giới. Trong khi đó, nông dân lại đang đứng trước sức ép kép: chi phí vật tư đầu vào còn cao, trong khi giá lúa tại thời điểm thu hoạch có xu hướng giảm. Khi cung tăng trong ngắn hạn nhưng đầu ra chưa chắc chắn, người trồng lúa thường là mắt xích yếu nhất trong chuỗi và cũng là đối tượng chịu tác động sớm nhất.
Đây không phải câu chuyện mới của ngành lúa gạo. Trong nhiều năm, một nghịch lý vẫn tồn tại: khi giá gạo xuất khẩu tăng, lợi ích truyền xuống người sản xuất không phải lúc nào cũng tương xứng; ngược lại, khi thị trường xuất khẩu gặp khó, áp lực giảm giá thường nhanh chóng quay trở lại khâu thu mua lúa. Bởi vậy, lời kêu gọi của VFA cần được nhìn nhận không đơn thuần là giải pháp “đỡ giá” trong một vụ thu hoạch. Quan trọng hơn, đây là phép thử đối với mức độ liên kết của chuỗi lúa gạo.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Phạm Hoàng Lâm, Chủ tịch Lam Rice Group Inc., đánh giá cao và ủng hộ Thư ngỏ của VFA về việc chung tay hỗ trợ tiêu thụ lúa cho nông dân, góp phần ổn định thị trường lúa gạo. Tuy nhiên, điều ông đặc biệt nhấn mạnh không nằm ở những con số 7.000 đồng/kg hay 500 USD/tấn, mà ở tinh thần phía sau lời kêu gọi này.“Đó là lời kêu gọi cả ngành cùng bảo vệ giá trị”, ông Phạm Hoàng Lâm nhận định.
Theo ông Phạm Hoàng Lâm, mức giá 7.000 đồng/kg đối với một số giống lúa hay 500 USD/tấn đối với gạo thơm không nên được xem là những con số bất biến cho mọi thời điểm, mọi giống lúa và mọi thị trường. Thị trường vẫn phải vận hành theo cung - cầu, chất lượng và từng phân khúc. Điều quan trọng là cộng đồng doanh nghiệp cần tránh tâm lý bán bằng mọi giá, tự hạ giá trị sản phẩm để giành đơn hàng.“Chúng ta cần cạnh tranh. Nhưng hãy cạnh tranh bằng chất lượng, thương hiệu, năng lực chế biến, dịch vụ và uy tín”,ông Phạm Hoàng Lâm nói.
Đây là vấn đề đáng suy nghĩ đối với một ngành hàng đã có vị trí quan trọng trên thị trường quốc tế. Nếu doanh nghiệp Việt Nam liên tục cạnh tranh với nhau chủ yếu bằng cách hạ giá, lợi ích trước mắt có thể thuộc về người mua nước ngoài, trong khi áp lực sẽ truyền ngược về doanh nghiệp, thương lái và cuối cùng là người nông dân. Một ngành hàng mạnh khó có thể được xây dựng bằng cuộc đua xem ai bán rẻ hơn. Theo ông Phạm Hoàng Lâm, câu hỏi đối với ngành gạo Việt Nam trong giai đoạn tới cũng cần thay đổi. Thay vì chỉ quan tâm mỗi năm xuất khẩu bao nhiêu triệu tấn, cần nhìn vào giá trị tạo ra cho người nông dân, doanh nghiệp và nền kinh tế từ mỗi tấn gạo xuất khẩu. Đây cũng là thước đo để đánh giá chất lượng tăng trưởng của ngành hàng.
Gữi giá hôm nay, xây chuỗi cho ngày mai
Từ góc nhìn của doanh nghiệp, ông Phạm Hoàng Lâm cho rằng bảo vệ giá trị hạt lúa không thể chỉ dựa vào sự đồng thuận trong một thời điểm thị trường khó khăn. Về dài hạn, Việt Nam cần vùng nguyên liệu ổn định; liên kết chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp; truy xuất nguồn gốc; tiêu chuẩn chất lượng; khoa học công nghệ; thương hiệu gạo Việt Nam và hệ thống phân phối tại thị trường quốc tế.“Giữ giá trong một thời điểm là cần thiết, nhưng tạo ra năng lực để thị trường tự nguyện trả giá cao hơn cho gạo Việt Nam mới là chiến lược lâu dài”,ông Phạm Hoàng Lâm nhấn mạnh.
Nhìn vào chuỗi lúa gạo hiện nay, yêu cầu này càng trở nên rõ ràng. Người nông dân cần một mức giá đủ để tái sản xuất; doanh nghiệp cần nguồn nguyên liệu ổn định và chất lượng đồng đều; thị trường cần sản phẩm có khả năng truy xuất, đáp ứng tiêu chuẩn và có thương hiệu. Nếu mỗi mắt xích chỉ quan tâm đến lợi ích ngắn hạn của mình, chuỗi sẽ khó tạo ra giá trị bền vững.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Hồ Xuân Hùng, Chủ tịch Tổng hội Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam, cho rằng một trong những mâu thuẫn lớn của nông nghiệp Việt Nam là ruộng đất còn manh mún trong khi thị trường đòi hỏi sản xuất quy mô lớn, chất lượng đồng đều. Theo ông, phát triển các chuỗi liên kết sản xuất lúa theo hướng xanh, bền vững và nông nghiệp tuần hoàn là hướng đi quan trọng để khắc phục tình trạng sản xuất nhỏ lẻ kéo dài. Đáng chú ý, vai trò của doanh nghiệp trong chuỗi không chỉ dừng ở khâu thu mua. Doanh nghiệp có thể tham gia từ giống, dinh dưỡng, quy trình canh tác đến cơ giới hóa, công nghệ và bao tiêu sản phẩm.
Theo ông Hồ Xuân Hùng, doanh nghiệp muốn mở rộng mô hình cần liên kết với nông dân thay vì chỉ tập trung vào tích tụ đất đai. Nông dân sản xuất theo quy trình, công nghệ được hướng dẫn; doanh nghiệp cung cấp đầu vào phù hợp và bao tiêu sản phẩm. Đây chính là nền tảng để hình thành vùng nguyên liệu ổn định.
Tuy nhiên, để mô hình liên kết phát triển, chính sách cũng cần tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp. VFA đã kiến nghị về tín dụng, thanh toán trong thu mua lúa, hoàn thuế giá trị gia tăng và các cơ chế hỗ trợ phát triển vùng nguyên liệu. Trong đó, tín dụng có ý nghĩa đặc biệt với ngành lúa gạo bởi thời điểm thu hoạch cũng là lúc nhu cầu vốn của doanh nghiệp tăng cao. Doanh nghiệp thiếu vốn khó tăng khả năng thu mua, còn nông dân khi cần bán nhanh dễ rơi vào thế yếu về giá.
Ông Hồ Xuân Hùng cho rằng cần sớm có cơ chế xác nhận các mô hình nông nghiệp xanh để doanh nghiệp có thể tiếp cận tín dụng ưu đãi. Cùng với vốn, doanh nghiệp cần được hỗ trợ về khoa học kỹ thuật, chuyển giao công nghệ và kết nối thị trường. Đây là những điều kiện quan trọng để lời kêu gọi liên kết không chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Từ 'giữ giá' đến 'tạo giá'
Một trong những điểm đáng chú ý trong kiến nghị của VFA là yêu cầu nâng giá trị hạt gạo Việt Nam thông qua xây dựng thương hiệu. Tại Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 6 tháng cuối năm 2026, ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch VFA, cho hay Philippines vẫn là thị trường lớn của gạo Việt Nam, song những thay đổi trong chính sách nhập khẩu của thị trường này đang đặt ra yêu cầu đa dạng hóa thị trường. VFA đề nghị tăng cường mở rộng sang châu Phi và các thị trường tiềm năng khác, qua đó giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống. Cùng với mở rộng thị trường, VFA đề nghị sớm triển khai Đề án xây dựng thương hiệu gạo quốc gia, lấy các giống gạo chất lượng cao như ST25, Jasmine làm nền tảng. Đây có thể xem là bước chuyển từ tư duy “bán sản lượng” sang “bán giá trị”.
Việt Nam có những giống gạo chất lượng cao và vùng sản xuất có lợi thế, nhưng để người mua quốc tế chấp nhận mức giá cao hơn, sản phẩm cần được bảo đảm bằng một hệ thống đồng bộ: vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, chế biến, logistics, thương hiệu và phân phối. Khi những yếu tố này được hình thành, doanh nghiệp sẽ giảm dần sự phụ thuộc vào lợi thế giá thấp.
Đây cũng là điều ông Phạm Hoàng Lâm đặc biệt lưu ý. Theo ông, tinh thần đồng thuận của doanh nghiệp cần trở thành một nguyên tắc phát triển dài hạn, chứ không chỉ xuất hiện khi giá lúa gặp khó khăn.“Nông dân phải có lợi nhuận. Doanh nghiệp phải có hiệu quả. Khách hàng phải nhận được chất lượng. Và hạt gạo Việt Nam phải được bán đúng với giá trị mà chúng ta tạo ra”,ông Phạm Hoàng Lâm nói.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thủy cho rằng, bảo vệ giá lúa không nên được hiểu là cố định một mức giá bất kể thị trường. Ngược lại, mục tiêu là tạo dựng một chuỗi đủ hiệu quả để giá trị được phân bổ hợp lý hơn giữa các khâu. Khi doanh nghiệp có lợi nhuận, họ mới có khả năng đầu tư trở lại vùng nguyên liệu. Khi nông dân có lợi nhuận, họ mới có động lực duy trì chất lượng và tuân thủ quy trình. Khi chất lượng ổn định, doanh nghiệp mới có cơ sở xây dựng thương hiệu và đàm phán giá tốt hơn trên thị trường quốc tế. Đó là vòng tròn giá trị mà ngành lúa gạo cần hướng tới.
Trước mục tiêu ngành nông nghiệp phấn đấu tăng trưởng khoảng 4% và kim ngạch xuất khẩu vượt 74 tỷ USD năm 2026, VFA cho biết sẽ tiếp tục đồng hành cùng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, kết nối doanh nghiệp, mở rộng thị trường và xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam. Nhưng để biến mục tiêu thành kết quả thực chất, câu chuyện không chỉ nằm ở khối lượng xuất khẩu. Điều quan trọng hơn là chất lượng tăng trưởng của ngành hàng và phần giá trị được giữ lại trong nước.
Ông Phạm Hoàng Lâm, Chủ tịch Lam Rice Group Inc.: Bảo vệ giá trị hạt lúa hôm nay chính là bảo vệ niềm tin của người nông dân vào vụ mùa ngày mai. Doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể cạnh tranh với nhau, nhưng không nên cạnh tranh bằng cách cùng làm giảm giá trị hạt gạo Việt Nam. Đây có lẽ cũng là điểm cốt lõi của bài toán chuỗi lúa gạo hiện nay: không chỉ tìm cách bán được nhiều hơn, mà phải cùng nhau tạo ra một hạt gạo có giá trị cao hơn.
