Góc nhìn toàn cảnh
Phía Đông hồ Hoàn Kiếm, nơi tượng đài đang tọa lạc là không gian có nhiều trầm tích văn hóa. Tại khu vực này dự án Đầu tư xây dựng Quảng trường Công viên phía Đông hồ Hoàn Kiếm được phê duyệt theo Quyết định số 4711/QĐ-UBND ngày 12/9/2025 với tổng mức đầu tư 2.841 tỷ đồng, quy mô khoảng 2,14 héc ta. Dự án giải phóng mặt bằng khoảng 21.151 m2, liên quan 60 chủ sử dụng nhà đất gồm 17 tổ chức và 43 hộ dân.
Thông báo số 118/TB-VP ngày 11/3/2025 của Văn phòng Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội yêu cầu khảo sát kỹ các công trình kiến trúc có giá trị cần bảo tồn. Văn bản nêu cụ thể công trình kiến trúc Pháp tại Sở Văn hoá và Thể thao, Viện Văn học và lưu ý di tích lịch sử cách mạng Bác Hồ thăm Nhà Đèn.
Đất ven Hồ Gươm thuộc nhóm có giá cao nhất cả nước, thông tin trên báo chí đã từng phản ánh mức bồi thường tại khu vực này lên tới hơn 1,1 tỷ đồng/m2. Với giá trị thương mại rất lớn, quỹ đất này về lý thuyết có thể tạo nguồn thu lớn nếu đưa ra khai thác, tuy nhiên thành phố lựa chọn đầu tư hàng nghìn tỷ đồng để hình thành quảng trường, công viên và mở rộng không gian công cộng.
Về quy hoạch, Hồ Gươm và vùng phụ cận thuộc phân khu H1-1B được phê duyệt tại Quyết định số 1360/QĐ-UBND ngày 19/3/2021 với diện tích khoảng 63,72 héc ta và dân số tối đa 6.200 người. Đồ án xác định không gian tổ chức hướng tâm về mặt nước và cây xanh, lấy mặt nước làm trung tâm thay vì công trình.
Khu vực đền Bà Kiệu được xếp vào nhóm đất cây xanh, mặt nước và thể dục thể thao, cùng nhóm với các vườn hoa Lý Thái Tổ, Diên Hồng, Cổ Tân và 19-8. Theo quy hoạch, đây được xác định là một mảng xanh công cộng ven hồ thay vì một lô đất xây dựng.
Bài toán quy hoạch càng cần được cân nhắc kỹ bởi đây là khu vực tập trung nhiều di tích có giá trị đặc biệt. Hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn là di tích quốc gia đặc biệt, khu phố cổ Hà Nội là di tích quốc gia còn Đền Bà Kiệu cũng đã được xếp hạng di tích quốc gia. Mọi sự điều chỉnh không gian phải đồng thời giải quyết yêu cầu mở rộng không gian công cộng, bảo tồn cảnh quan và gìn giữ các lớp di sản lịch sử qua nhiều thời kỳ.
Những di sản lịch sử thời đại Hồ Chí Minh ven Hồ Gươm
Đền Bà Kiệu tên chữ là Thiên Tiên điện thờ Liễu Hạnh công chúa cùng hai vị nữ thần. Ngôi đền được dựng từ thời Lê Trung Hưng, hiện còn lưu giữ 27 đạo sắc phong của 3 triều đại từng kế tiếp nhau cùng quả chuông đúc dưới thời Tây Sơn. Năm 1891, con đường do người Pháp quy hoạch chạy cắt ngang khu vực đền, tách cổng tam quan bên bờ hồ khỏi đền chính phía phố Lò Sũ. Sự chia cắt về không gian đó tồn tại cho đến ngày nay.
Cũng cần làm rõ nhận định cho rằng cụm tượng đài ít liên quan đến địa điểm chiến đấu trong 60 ngày đêm bảo vệ Hà Nội là chưa phù hợp với thực tế lịch sử. Phố Đinh Tiên Hoàng chính là địa bàn của cụm chốt Bưu điện Bờ Hồ trong trận chiến đấu bảo vệ Bắc Bộ phủ đêm 19 rạng sáng 20/12/1946. Đây là một trong những khu vực diễn ra giao tranh ác liệt, nơi các chiến sĩ đã chiến đấu và hy sinh trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến.
Vì vậy, quan điểm cho rằng cần tách biệt không gian văn hóa, tâm linh, đền chùa với tượng đài cũng cần được xem xét trong một chỉnh thể rộng hơn. Các di tích quanh Hồ Gươm hình thành qua nhiều lớp lịch sử, tồn tại đan xen và cùng tạo nên ký ức đô thị của khu vực trung tâm Thủ đô. Trong chỉnh thể đó, tượng đài là một dấu tích của thời đại Hồ Chí Minh, hiện diện trong chuỗi di sản lịch sử dày đặc quanh Hồ Gươm, bên cạnh nhiều công trình đã tồn tại từ trước khi tượng đài được xây dựng.
Bắc Bộ phủsố 12 Ngô Quyền nay là Nhà khách Chính phủ là cụm chốt thứ nhất trong trận chiến đấu đêm 19 rạng sáng 20/12/1946, trận mở đầu Toàn quốc kháng chiến tại Hà Nội.
Nhà Bưu điện Bờ Hồtrên phố Đinh Tiên Hoàng là cụm chốt thứ hai. Sau khi Bắc Bộ phủ thất thủ, bộ đội ta rút sang khu vực này qua đường hầm và tiếp tục giữ trận địa tới chiều tối. Tuy nhiên, tòa nhà số 75 Đinh Tiên Hoàng hiện nay được xây dựng từ năm 1976 và đưa vào hoạt động năm 1978, không phải công trình nguyên gốc. Giá trị lịch sử còn lại ở đây nằm ở địa điểm từng diễn ra sự kiện hơn là kiến trúc hiện hữu.
Khách sạn quen gọi là "Gà trống vàng"trên phố Tràng Tiền là cụm chốt thứ ba. Theo mô tả của Báo Quân đội nhân dân, ba cụm chốt tạo thành thế đứng chân vạc. Như vậy, trận đánh mở đầu Toàn quốc kháng chiến tại Hà Nội không diễn ra ở một địa điểm riêng lẻ mà trải rộng trong một không gian chiến đấu liên hoàn, tạo thành một tam giác bao quanh phía Đông hồ Gươm.
Nhà máy đèn Bờ Hồ, nay thuộc Tổng công ty Điện lực Thành phố Hà Nội, là nơi Bác Hồ về thăm ngày 21/12/1954 (2 tháng sau ngày tiếp quản Thủ đô). Địa điểm này nằm trong phạm vi dự án quảng trường đang triển khai và đã được đưa vào kế hoạch giải tỏa.
Vườn hoa Chí Linh, nay là vườn hoa Lý Thái Tổ ghi dấu một lớp lịch sử khác của Hà Nội. Năm 1945, Đốc lý Hà Nội Trần Văn Lai đổi hàng loạt tên phố và vườn hoa từ tên tiếng Pháp sang tên các danh nhân Việt Nam. 60 năm sau, chính khu đất này trở thành nơi đặt tượng vua Lý Thái Tổ.
Mạch ký ức về Hà Nội trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến còn hiện diện tại nhiều địa điểm khác, trong đó có tượng đài ở vườn hoa Vạn Xuân khánh thành ngày 22/12/2004 và phù điêu "Hà Nội mùa Đông năm 1946" tại chợ Đồng Xuân.
Cả 8 địa điểm đều nằm ở phía Đông và Đông Nam hồ Hoàn Kiếm, đúng khu vực đang được quy hoạch lại. Giá trị của lớp di sản này cũng đã được nhận diện trong quá trình quy hoạch. Thông báo số 118/TB-VP ngày 11/3/2025 khi liệt kê các công trình cần bảo tồn trong khu vực đã nêu cụ thể di tích lịch sử cách mạng Bác Hồ thăm Nhà Đèn.
Từ đó có thể mở ra một hướng tiếp cận rộng hơn, câu chuyện không nên giới hạn ở phương án di chuyển một tượng đài mà cần đặt ra bài toán nhận diện, kết nối và kể lại lớp di sản thời đại Hồ Chí Minh ở phía Đông hồ Gươm thành một mạch lịch sử thống nhất, phục vụ giáo dục truyền thống và định hướng quy hoạch lâu dài.
Nếu quảng trường, công viên rộng 2,14 ha được hình thành có thể nghiên cứu thiết kế một tuyến đi bộ lịch sử nối các địa điểm tiêu biểu, từ Nhà khách Chính phủ, tức Bắc Bộ phủ qua vị trí từng là Bưu điện Bờ Hồ tới Nhà máy đèn Bờ Hồ. Mỗi địa điểm cần có hình thức lưu dấu, thuyết minh và kể chuyện phù hợp để người dân nhận diện được những lớp lịch sử đã diễn ra trên chính không gian mình đang đi qua.
Khi đó những di tích và địa điểm lịch sử ở phía Đông hồ Gươm sẽ không còn tồn tại như những dấu chấm rời rạc, chúng có thể kết nối thành mạch kể liên tục về lịch sử Thủ đô. Qua đó, biến quy hoạch đô thị thành cơ hội bảo tồn ký ức và phát huy giá trị di sản văn hóa, lịch sử.
Cách các quốc gia tổ chức không gian Thủ đô và tượng đài lịch sử
Nhìn vào cách các Thủ đô trên thế giới tổ chức không gian trung tâm có thể gợi mở nhiều suy nghĩ về mối quan hệ giữa quy hoạch đô thị, thiết chế quyền lực và không gian công cộng.
TạiHoa Kỳ, đồ án quy hoạch của Pierre L’Enfant năm 1790 tổ chức một hệ thống trục chéo lớn trên nền mạng đường ô vuông truyền thống. Đại lộ Pennsylvania giữ vai trò quan trọng nhất, nối trực tiếp Điện Capitol với Nhà Trắng, tức kết nối trung tâm lập pháp với trung tâm hành pháp bằng một trục không gian rõ ràng.
Đồng thời dành hai dải đất công rộng, một kéo về phía Nam từ Nhà Trắng và một kéo về phía Tây từ Điện Capitol. Những không gian này về sau trở thành phần lõi của hệ thống công viên thuộc Khu lõi Tưởng niệm. Nguyên tắc ở đây là các cơ quan quyền lực được bố trí ở những vị trí khác nhau trên trục, còn khoảng không gian giữa dành cho cộng đồng.
ỞNhật Bản,các cơ quan quyền lực được tổ chức theo hướng tập trung trong một khu vực. Năm 1886, kiến trúc sư người Đức Wilhelm Böckmann lập quy hoạch một vành đai trung tâm gồm các bộ, kéo dài từ chùa Tsukiji Honganji ở phía Đông tới đền Hie Jinja ở phía Tây với một quảng trường trung tâm. Tòa nhà Quốc hội cũng được quy hoạch tại vị trí hiện nay.
Các phương án quy hoạch tiếp theo bố trí Bộ Ngoại giao, Tòa án Tối cao và Bộ Tư pháp trong cùng khu vực, từng bước hình thành cấu trúc tập trung công sở của Kasumigaseki ngày nay. Khu hành chính này nằm ngay cạnh Hoàng cư tạo nên sự tiếp nối giữa lớp thành cổ và không gian chính trị hiện đại song vẫn giữ được ranh giới và bản sắc riêng.
ỞHàn Quốc, cách tiếp cận lại theo hướng tách trung tâm hành chính khỏi khu vực thủ đô. Khu phức hợp Chính phủ Sejong được xây dựng nhằm hình thành một thành phố hành chính đa chức năng, thông qua việc di dời các cơ quan hành chính trung ương khỏi vùng thủ đô, hướng tới ba mục tiêu: phân quyền, thúc đẩy phát triển cân bằng và giảm áp lực quá tải.
Luật đặc biệt được ban hành vào tháng 3/2005, danh sách các cơ quan thuộc diện di dời được xác định vào tháng 10 cùng năm. Quy hoạch tổng thể được lựa chọn qua thi tuyển quốc tế và công trình khởi công tháng 12/2008. Quá trình di dời bắt đầu với Văn phòng Thủ tướng vào năm 2012. Đến nay, 43 cơ quan hành chính trung ương đã hoàn tất di dời.
Kiến trúc khu phức hợp cũng được thiết kế theo hướng phá vỡ mô hình công sở vuông vức truyền thống. Theo giải thích của cơ quan quản lý, cách tổ chức này nhằm thay đổi hình ảnh hành chính quan liêu trong quá khứ. Các khối nhà được kết nối bằng cầu cùng hệ thống vườn trên mái, tạo nên một không gian hành chính liên hoàn và mở hơn.
ỞSingapore, cách tiếp cận là giữ nguyên cụm công trình cũ rồi đặt trong hệ thống quy chế quản lý chặt chẽ. Phân khu City Hall thuộc Civic District, nơi Nhà Quốc hội cũ, Tòa án Tối cao cũ và Tòa Thị chính cùng hướng ra bãi cỏ Padang.
Singapore quy định các công trình đã được xếp hạng hoặc thuộc diện bảo tồn phải tuân theo hệ thống hướng dẫn riêng và các hướng dẫn này được ưu tiên áp dụng trước hướng dẫn thiết kế đô thị chung. Chiều cao công trình được kiểm soát tại những khu vực cần duy trì tỷ lệ phù hợp với người đi bộ, dọc mặt nước và cạnh các khu bảo tồn thấp tầng nhằm bảo vệ tầm nhìn hướng tới những không gian mở chính. Quy định được cụ thể tới vật liệu lát vỉa hè và hệ thống chiếu sáng ban đêm riêng cho từng khu vực.
Bốn cách làm khác nhau nhưng cùng thống nhất ở một nguyên tắc: vị trí của các cơ quan quyền lực trong đô thị phải được xác lập bằng quy hoạch có căn cứ và văn bản rõ ràng, không thể hình thành theo cách nơi nào còn quỹ đất thì bố trí vào đó.
Trung Quốctổ chức không gian trung tâm theo một trục lịch sử xuyên suốt. Trung trục Bắc Kinh được Ủy ban Di sản thế giới ghi danh với hồ sơ số 1714, gồm 15 yếu tố thuộc 5 nhóm, bao gồm cung điện, vườn ngự, các công trình tế lễ hoàng gia và những di tích nằm trên đường trục trung tâm. Theo thời gian, công năng của nhiều công trình trên trục đã thay đổi, phần lớn chuyển sang phục vụ mục đích công cộng. Tuy nhiên, toàn bộ Trung trục vẫn giữ vai trò là cấu trúc trung tâm, định hình không gian cốt lõi của Thủ đô Bắc Kinh.
Vườn quốc gia Ngoại uyển Hoàng cư nhìn từ trên không. Khu vực này vốn thuộc thành Edo được xây dựng từ năm 1457, nay do Bộ Môi trường Nhật Bản quản lý.
TạiTokyo, Nhật Bản, Vườn quốc gia Ngoại uyển Hoàng cư rộng hơn 1 km² do Bộ Môi trường Nhật Bản quản lý. Khu vực này vốn thuộc thành Edo được xây dựng từ năm 1457. Hệ thống hào nước, cổng, cầu và vọng lâu vẫn được bảo tồn, trong đó nhiều hạng mục được xếp hạng Di tích lịch sử đặc biệt. Cách tổ chức không gian tại đây duy trì sự tiếp nối giữa lịch sử và hiện đại: trung tâm chính trị của Tokyo không xóa đi lớp thành cổ mà giữ lại như một phần cấu thành của cảnh quan đô thị.
TạiHoa Kỳ, hơn 100 công trình tưởng niệm trong khu National Mall được tổ chức theo bốn trục chính: phân khu không gian, trình tự thời gian, loại hình công trình và hệ thống tầm nhìn.
TạiHàn Quốc, trên trục biểu tượng quốc gia kéo dài từ núi Bugaksan qua cổng Gwanghwamun tới sông Hàn, tượng Vua Sejong và tượng Đô đốc Yi Sun-sin được bố trí gần nhau nhưng vẫn giữ được không gian biểu đạt riêng, bởi mỗi công trình đại diện cho một giai đoạn lịch sử khác nhau.
TạiNga, cấu trúc đô thị Moskva phát triển theo hướng tâm quanh Kremlin và Quảng trường Đỏ. Các quy hoạch trong khu vực lịch sử phải phối hợp với cơ quan bảo vệ di sản nhằm bảo đảm sự hài hòa giữa phát triển đô thị và gìn giữ giá trị lịch sử.
Về cách bảo vệ cảnh quan ven mặt nước.Kyoto đã hạ giới hạn chiều cao công trình trên khoảng 30% diện tích khu vực đô thị hóa, tương đương khoảng 15.000 ha. Các mức giới hạn trước đây gồm 10, 15, 20, 31 và 45 m, nay điều chỉnh còn 10, 12, 15, 20, 25 và 31 m. Theo đó, mức trần cao nhất giảm từ 45 m xuống 31 m. Đồng thời, cấm quảng cáo ngoài trời trên mái nhà trong toàn địa bàn và hạn chế biển hiệu nhô ra đường tại các trục chính.
Tại Hoa Kỳ, khu vực Tidal Basin cùng phần đất bao quanh được Ủy ban Quy hoạch Thủ đô quốc gia đưa vào một dự án quy hoạch riêng theo Đạo luật Quy hoạch Thủ đô quốc gia với 3 mục tiêu gồm nâng cấp khu vực, cải thiện trải nghiệm của người dân và du khách cùng bảo vệ tài nguyên văn hóa.
Cách tiếp cận này đặt mặt nước trung tâm thành một đối tượng quy hoạch độc lập thay vì chỉ đóng vai trò phông nền cảnh quan. Không gian ven nước được bảo vệ bằng các công cụ kiểm soát chiều cao công trình, quản lý quảng cáo và xác lập vùng đệm tầm nhìn.
Về cách tạo không gian thoáng và kết nối các không gian mở.Ngoại uyển Hoàng cư (Kokyo Gaien) không phải một công viên đơn lẻ mà được tổ chức thành chuỗi không gian liên hoàn gồm quảng trường trước cung, 12 hào nước và vườn Kitanomaru. Các khu vực kết nối với nhau tạo thành một hành lang xanh giữa lòng đô thị.
Nhật Bản cũng có công cụ pháp lý để bảo vệ cấu trúc cảnh quan này. Luật Cảnh quan, Luật số 110 năm 2004 cho phép chỉ định Khu cảnh quan trong quy hoạch đô thị. Các công trình trong khu phải được thị trưởng chứng nhận phù hợp với thiết kế chung.
Các nước cũng chú trọng phân định nhà dân, công sở và hoạt động kinh doanh với không gian mang tính nghi lễ. Quy chế của Ngoại uyển Hoàng cư quy định rõ những hoạt động phải xin phép trước khi thực hiện trong khuôn viên như bán hàng, phát tờ rơi thương mại, chụp ảnh phục vụ mục đích kinh doanh, tổ chức hội họp hoặc biểu tình và chạy bộ theo nhóm trên 20 người.
Đồng thời cấm quyên góp tiền dưới mọi hình thức, sử dụng thiết bị vui chơi, tổ chức các hoạt động thể thao ngoài chạy bộ và hút thuốc kể cả thuốc lá điện tử. Cách tổ chức này phân định hoạt động thường nhật với không gian nghi lễ bằng những quy định hành vi cụ thể thay vì dựng lên các hàng rào ngăn cách. Kyoto lựa chọn cách khác nhưng hướng tới cùng mục tiêu: hoạt động thương mại vẫn tồn tại song được kiểm soát để hạn chế tác động tới tầm nhìn và cảnh quan di sản.
Kinh nghiệm quốc tế có giá trị tham khảo nhưng không thể sao chép nguyên mẫu, khu vực dự án phía Đông Hồ Gươm chỉ rộng khoảng 2,14 ha trong khi Trung trục Bắc Kinh kéo dài nhiều km với 19 cơ quan cùng tham gia quản lý. Cấu trúc dân cư cũng khác biệt rõ rệt bởi quanh Hồ Gươm, nhà dân, công sở và cửa hàng đã tồn tại đan xen qua nhiều thập niên.
Những điều cần lưu ý thêm
Trong bài đăng trên Tạp chí Xây dựng số 10/2023, PGS.TS Khuất Tân Hưng và TS.KTS Đặng Hoàng Vũ chấm không gian Hồ Gươm 76/100 điểm, thuộc mức có tiềm năng bảo tồn rất cao. Trong 5 tiêu chí đánh giá, đặc điểm tổng thể và ranh giới đạt điểm tuyệt đối. Ngược lại, vật liệu và phương pháp xây dựng đặc thù chỉ đạt 9/20 điểm, thấp nhất trong các tiêu chí.
Kết quả này phản ánh khá rõ giá trị nổi bật của Hồ Gươm nằm ở cấu trúc tổng thể và mối quan hệ giữa mặt nước, cây xanh với các công trình xung quanh. Ở phương diện vật liệu và phương pháp xây dựng, sự pha trộn qua nhiều thời kỳ đã làm giảm đáng kể tính thống nhất của không gian di sản.
Nghiên cứu cũng chỉ ra trụ sở Ủy ban nhân dân thành phố xây dựng năm 1987 tạo sự tương phản quá mức với cảnh quan ven hồ. Tòa nhà quen gọi là "Hàm cá mập" từng hiện diện trong khu vực này nay đã được phá dỡ. Điều đó cho thấy không gian di sản quanh Hồ Gươm luôn trải qua quá trình điều chỉnh theo từng giai đoạn phát triển của đô thị. Đây không phải sự kiện bất thường mà là yêu cầu thường xuyên trong công tác bảo tồn và tổ chức không gian.
Với Đền Bà Kiệu, sự chia cắt lớn về không gian đã xuất hiện từ năm 1891 dưới thời Pháp thuộc. Một tuyến phố được mở xuyên qua khu vực đền, tách cổng tam quan bên bờ hồ khỏi đền chính phía phố Lò Sũ. Đến nay, người đi bộ ven hồ có thể nhìn thấy cổng tam quan nhưng khó nhận biết ngay đền chính nằm ở phía bên kia đường. Nếu xét về tính toàn vẹn của di tích, đây là một biến đổi lớn về không gian, tuy nhiên sau hơn một thế kỷ, dấu vết đó cũng đã trở thành một phần của lịch sử đô thị Hà Nội.
Một vấn đề khác cần tính đến là hai loại không gian thiêng cùng hiện diện trong một khuôn viên hẹp. Đền Bà Kiệu là nơi thờ tự, gắn với lễ nghi, hương khói và ngày hội. Cụm tượng "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh" là công trình tưởng niệm, đòi hỏi hình thức trang nghiêm khác.
Cả hai đều mang giá trị thiêng liêng nhưng thuộc hai hệ nghi lễ và biểu đạt khác nhau. Vì vậy, bài toán đặt ra là tổ chức không gian thế nào để mỗi công trình giữ được sự tôn nghiêm và bản sắc riêng trong một khu vực có diện tích hạn chế.
Chọn hướng nào?
Chủ trương đã có, các điều kiện đặt ra cũng đã rõ nhưng địa điểm mới của tượng đài vẫn chưa được xác định. Từ đó có thể đặt ra một số phương án để xem xét kỹ hơn.
Nếu di chuyển trong bán kính gần và vẫn thuộc không gian Hồ Gươm, đây có thể là phương án dung hòa được nhiều yêu cầu. Một số ý kiến chuyên môn nghiêng về hướng này bởi chủ trương đặt ra là đưa cụm tượng ra khỏi khuôn viên Đền Bà Kiệu, phạm vi hẹp hơn nhiều so với toàn bộ không gian Hồ Gươm. Phương án này có thể đồng thời trả lại không gian phù hợp cho di tích, giữ lớp ký ức thời đại Hồ Chí Minh trong tổng thể các lớp lịch sử quanh hồ và duy trì mối liên hệ với địa bàn diễn ra trận chiến đấu năm 1946. Khó khăn nằm ở quỹ đất hạn chế và yêu cầu phải đặt vị trí mới trong tổng thể quy hoạch chung.
Tượng đài "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh" là công trình tôn vinh tinh thần chiến đấu quả cảm của quân và dân Thủ đô trong 60 ngày đêm kháng chiến.
Phương án đưa cụm tượng về đơn vị thuộc lực lượng vũ trang Thủ đô hoặc các bảo tàng đã được đề cập ở những bài trước. Một khả năng khác là đưa tới một không gian mới xa hơn nhưng có chủ đề rõ ràng, chẳng hạn công viên gắn với lịch sử kháng chiến, nơi cụm tượng có thể trở thành trung tâm của toàn bộ không gian tưởng niệm. Khi đó, cảnh quan xung quanh có điều kiện thiết kế lại về tỷ lệ và tầm nhìn. Đổi lại, cụm tượng sẽ rời xa địa bàn lịch sử đã gắn bó trong nhiều năm và mất đi mối liên hệ trực tiếp với không gian trận đánh.
Hồ Gươm hiện lưu giữ nhiều lớp thời gian cùng hiện diện trong một vòng hồ chưa đầy 2 km: tín ngưỡng thờ Mẫu tại Đền Bà Kiệu, vương triều Lý qua tượng đài Lý Thái Tổ, hào khí Đông A ở đền Ngọc Sơn, huyền thoại hoàn kiếm thời Lê, khát vọng tri thức qua Tháp Bút và lời thề quyết tử của thời đại Hồ Chí Minh.
Riêng lớp lịch sử thời đại Hồ Chí Minh, nếu tính cả những địa điểm từng diễn ra sự kiện thay vì chỉ tính các công trình tưởng niệm đã có 8 điểm, trong đó 5 điểm nằm ở phía Đông hồ. Do đó bài toán đặt ra không dừng ở việc chọn nơi đặt một cụm tượng, điều cần tính tới là cách kết nối các lớp di sản để người đi một vòng hồ cũng có thể lần theo một hành trình lịch sử kéo dài hàng nghìn năm.
Ba trục quy hoạch
Từ các trường hợp trong nước và kinh nghiệm quốc tế nêu trên có thể khái quát 3 trục định hướng cho quy hoạch không gian tưởng niệm tại khu vực trung tâm Hà Nội.
Trục thứ nhất,trả Hồ Gươm về không gian lịch sử thời Lê, Nguyễn và lớp văn hóa dân gian, hoài cổ. Không gian này ưu tiên mặt nước, cây xanh cùng hệ thống di tích cổ như Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc, Tháp Bút, Đền Bà Kiệu và tượng vua Lê.
Định hướng này đã có cơ sở trong quy hoạch hiện hành. Đồ án phân khu H1-1B xác định tổ chức không gian hướng tâm về mặt nước và cây xanh, đồng thời xếp khu vực Đền Bà Kiệu vào nhóm đất cây xanh, mặt nước và thể dục thể thao, thay vì đất xây dựng.
Trục thứ hai,đặt các công trình tưởng niệm chiến tranh cách mạng trong mối liên hệ trực tiếp với không gian diễn ra sự kiện. Đây là trục có cơ sở tư liệu khá rõ, bởi 5/8 địa điểm thuộc lớp lịch sử thời đại Hồ Chí Minh nằm ở phía Đông và Đông Nam hồ, đúng khu vực 3 cụm chốt tạo thế chân vạc trong trận chiến đấu đêm 19 rạng sáng 20/12/1946.
Nguyên tắc ở đây là ưu tiên mối liên hệ giữa công trình tưởng niệm với địa điểm lịch sử thay vì tập trung các dấu tích về một khu vực chỉ để thuận tiện trong bố trí mặt bằng. Mỗi địa điểm khi được đặt đúng trong không gian sự kiện sẽ trở thành một mắt xích của mạch ký ức chung.
Trục thứ ba,đưa các biểu tượng vương triều và lịch sử định đô về trục Hoàng thành, Ba Đình. Cơ sở của hướng tiếp cận này nằm ngay trong cấu trúc Hoàng thành Thăng Long. Tại đây đã hình thành một trục thần đạo chạy theo hướng Bắc Nam, từ Đoan Môn qua chính điện Kính Thiên tới Chính Bắc Môn.
Theo phân tích của Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội, hệ thống trục trung tâm, các lớp không gian, chuỗi không gian nghi lễ và các điểm nhấn tại Hoàng thành được duy trì liên tục hơn 13 thế kỷ. Tính liên tục đó là một trong những cơ sở để Hoàng thành Thăng Long được UNESCO ghi danh Di sản thế giới năm 2010, một minh chứng cho lịch sử lâu dài của trung tâm quyền lực chính trị.
Nguyên tắc tổ chức không gian theo trục, có phân lớp và điểm nhấn không phải kinh nghiệm chỉ có thể tìm thấy ở Bắc Kinh hay Tokyo. Nguyên tắc đó đã hiện diện trong truyền thống quy hoạch của chính Thăng Long, song lâu nay chưa được sử dụng nhiều như khung tham chiếu cho các quyết định về tổ chức không gian đô thị.
Quy hoạch Hoàng thành cũng đã áp dụng công cụ kiểm soát khá chặt, chiều cao công trình xây mới trong Khu di tích 18 Hoàng Diệu được khống chế tối đa 5 m, thấp hơn nhiều so với mức trần 31 m mà Kyoto áp dụng tại khu vực trung tâm.
Sức mạnh của cách tiếp cận này nằm ở khả năng giữ lại đầy đủ các lớp ký ức, từ tín ngưỡng dân gian, dấu ấn vương triều đến lịch sử cách mạng, đồng thời xác lập cho mỗi lớp một không gian biểu đạt phù hợp. Phạm vi xem xét cũng được mở rộng từ riêng khu vực bờ hồ tới trục Hoàng thành, qua đó giảm áp lực biểu tượng đang dồn vào một không gian chật hẹp.
Cách phân định không phải giả định thiếu cơ sở mà đã được thể hiện trong quy hoạch Thủ đô. Quyết định số 1668/QĐ-TTg ngày 27/12/2024 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065, được ban hành trên cơ sở Kết luận số 80-KL/TW ngày 24/5/2024 của Bộ Chính trị, xác định rõ:"Trung tâm chính trị - hành chính quốc gia ở khu vực Ba Đình; trung tâm chính trị - hành chính thành phố Hà Nội tại khu vực Hồ Gươm".
Theo định hướng này, Ba Đình là trung tâm chính trị, hành chính quốc gia, nơi tập trung các cơ quan đầu não. Kế cận là Hoàng thành Thăng Long, trung tâm quyền lực chính trị tồn tại liên tục qua nhiều thế kỷ, tạo nên trục lịch sử có chiều sâu đặc biệt. Hồ Gươm giữ vai trò trung tâm chính trị, hành chính của thành phố Hà Nội, đồng thời là nơi hội tụ nhiều lớp ký ức đô thị, từ tín ngưỡng dân gian, dấu ấn vương triều, lịch sử trước Cách mạng Tháng Tám tới lớp di sản của thời đại Hồ Chí Minh.
Quyết định số 1668/QĐ-TTg cũng xác định khu vực nội đô, gồm phố cổ, phố cũ, các công trình kiến trúc Pháp, khu vực Hồ Gươm và phụ cận, khu trung tâm chính trị Ba Đình, khu Hoàng thành Thăng Long, khu vực Hồ Tây và phụ cận phải được bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị để "trở thành trung tâm văn hóa của Hà Nội".
Như vậy, quy hoạch không tách chức năng chính trị khỏi giá trị văn hóa. Khu trung tâm chính trị Ba Đình và khu vực Hồ Gươm cùng được đặt trong một chỉnh thể cần bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị. Mỗi khu vực giữ một vai trò chủ đạo riêng, nhưng cùng góp phần làm rõ chiều sâu lịch sử và bản sắc của trung tâm Thủ đô.