Giữa lúc Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang bước vào giai đoạn tăng tốc, những người lính Đội K52 tỉnh Gia Lai vẫn miệt mài trên những cánh rừng biên giới Campuchia. Mỗi hài cốt được tìm thấy là một cuộc trở về sau nhiều thập kỷ mong ngóng; mỗi chuyến đi là sự tiếp nối đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” và cũng là minh chứng cho một mệnh lệnh không ghi trong quân lệnh, song luôn hiện hữu trong tim những người lính: tìm đồng đội, đưa đồng đội trở về nhà.
Những cuộc trở về sau nhiều thập kỷ
Sáng tháng Sáu, Nghĩa trang Liệt sĩ Đức Cơ (xã Đức Cơ, tỉnh Gia Lai) chìm trong không khí trang nghiêm. Những hàng thông đứng lặng trong gió. Quốc kỳ phủ đỏ trên 18 linh cữu. Tiếng nhạc hồn tử sĩ vang lên trầm mặc giữa khoảng trời biên giới.
Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng và Bí thư Tỉnh uỷ Gia Lai Thái Đại Ngọc thực hiện nghi lễ an táng các Anh hùng liệt sĩ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đức Cơ, ngày 13/6. Ảnh: Hiền Mai
Từ rất sớm, dòng người đã lặng lẽ đổ về nghĩa trang. Nhiều người chưa từng biết tên những liệt sĩ đang nằm trong các quách hài cốt ấy, nhưng vẫn đến để cúi đầu tri ân.
Dọc Quốc lộ 19, cờ Tổ quốc được treo trang trọng trước mỗi ngôi nhà như một cách người dân gửi lời chào đón những người con của đất nước trở về sau nhiều thập kỷ nằm lại nơi đất bạn.
Trong tiếng nhạc truy điệu, những người lính Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Gia Lai thực hiện nghi thức thay quách, phủ cờ Tổ quốc và di chuyển các hài cốt liệt sĩ về nơi an táng cuối cùng. Không ít người đã lặng lẽ lau nước mắt.
Ở hàng ghế phía dưới, cựu chiến binh Lương Xanh, 66 tuổi, xã Đức Cơ, chăm chú dõi theo từng nghi lễ. 16 năm nay, ông chưa bỏ sót một lễ truy điệu nào.“Các anh đã hy sinh vì nghĩa vụ quốc tế cao cả. Mỗi lần đón đồng đội trở về, tôi lại thấy như chính mình đang gặp lại những người cùng chiến hào năm xưa”, ông nghẹn giọng.
Không chỉ những cựu chiến binh, hàng trăm đoàn viên thanh niên địa phương cũng có mặt từ sớm. Trước ngày lễ, các bạn trẻ đã cùng nhau dọn vệ sinh, thay hoa trên từng phần mộ. Giữa những gương mặt tuổi đôi mươi hôm nay là sự tiếp nối của ký ức lịch sử. Đó là cách thế hệ trẻ học về hòa bình bằng lòng biết ơn.
25 mùa khô đi tìm đồng đội
Đằng sau những phút giây trang nghiêm nơi nghĩa trang là hành trình kéo dài suốt một phần tư thế kỷ của những người lính Đội K52.
25 năm mùa khô. 25 năm rong ruổi trên những cánh rừng thuộc các tỉnh Ratanakiri, Stung Treng và Preah Vihear của Campuchia. 25 năm thực hiện một nhiệm vụ đặc biệt mà những người lính vẫn gọi bằng cái tên giản dị: đưa đồng đội về nhà.
Những năm gần đây, công việc ngày càng khó khăn hơn. Nhân chứng già đi, ký ức phai nhạt. Nhiều địa danh thay đổi. Những cánh rừng từng là chiến trường nay đã thành nương rẫy hoặc khu dân cư. Không ít lần, cán bộ, chiến sĩ phải băng qua những khu vực hiểm trở, đối mặt thời tiết khắc nghiệt để xác minh từng nguồn tin nhỏ nhất.
Thượng tá Nguyễn Xuân Toản, Đội trưởng Đội K52 cho biết địa bàn rộng, thông tin về nơi chôn cất liệt sĩ ngày càng ít khiến quá trình tìm kiếm gặp vô vàn trở ngại. Thế nhưng, chưa bao giờ những người lính từ bỏ hy vọng. Họ kiên trì bám dân, bám địa bàn, tìm gặp các cựu chiến binh Campuchia, những người từng chứng kiến chiến tranh hoặc biết vị trí chôn cất các chiến sĩ Việt Nam năm xưa.
Nhiều cuộc tìm kiếm kéo dài hàng tuần lễ chỉ để xác minh một thông tin. Có những lần đào hàng chục hố nhưng không tìm thấy gì. Nhưng cũng có những khoảnh khắc khiến mọi gian nan tan biến. Đó là khi chiếc tăng võng mục nát hiện ra dưới lớp đất sâu. Là khi những mẩu di vật còn sót lại xuất hiện. Là lúc một người lính sau hàng chục năm nằm lại giữa rừng sâu cuối cùng cũng được đồng đội tìm thấy.
Mùa khô 2025-2026, Đội K52 quy tập được 18 hài cốt liệt sĩ. Tính đến nay, Đội K52 đã tìm kiếm, cất bốc và hồi hương được 1.531 hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam từ Campuchia về nước. Phía sau mỗi con số là một thân phận, một cuộc đời và một gia đình đã chờ đợi suốt nhiều năm.
Máu đào vun đắp tình hữu nghị
Trong điếu văn truy điệu tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đức Cơ, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Nguyễn Thị Thanh Lịch nhắc lại những năm tháng đen tối khi nhân dân Campuchia phải đối mặt với thảm họa diệt chủng.
Khi ấy, hàng vạn cán bộ, chiến sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam đã lên đường thực hiện nghĩa vụ quốc tế cao cả, sát cánh cùng lực lượng cách mạng và nhân dân Campuchia đấu tranh giải phóng đất nước.
Nhiều người trong số họ mãi mãi nằm lại nơi đất bạn khi tuổi đời còn rất trẻ. Máu của các anh đã hòa vào đất đỏ Tây Nguyên, vào những cánh rừng và dòng sông Campuchia, góp phần hồi sinh một dân tộc khỏi họa diệt chủng. Sự hy sinh ấy đến nay vẫn được nhân dân Campuchia khắc ghi.
Cũng tại đây, ngài Sor Soputra, Tỉnh trưởng tỉnh Stung Treng xúc động bày tỏ lòng biết ơn đối với các chiến sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam. Theo ông, chính sự hy sinh của các anh đã mang lại hòa bình và cơ hội hồi sinh cho đất nước Campuchia sau những năm tháng đen tối dưới chế độ diệt chủng Pol Pot.
Những lời tri ân ấy không chỉ là sự ghi nhận lịch sử. Đó còn là minh chứng cho tình đoàn kết đặc biệt giữa hai dân tộc được xây dựng bằng sự sẻ chia trong những thời khắc gian khó nhất.
Hôm nay, khi chiến tranh đã lùi xa, những người lính K52 vẫn tiếp tục hành trình tìm kiếm đồng đội. Không chỉ trên đất Campuchia, họ còn tham gia thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
Theo chỉ tiêu Quân khu 5 giao, tỉnh Gia Lai tìm kiếm, quy tập 390 hài cốt liệt sĩ; tổ chức lấy mẫu 11.976 hài cốt liệt sĩ đối với các mộ chưa xác định được thông tin tại 113 nghĩa trang trên 65 xã, phường trên địa bàn tỉnh. Ảnh: Hiền Mai
Gia Lai hiện có hơn 41.000 phần mộ liệt sĩ tại 119 nghĩa trang, trong đó còn hơn 11.600 mộ chưa xác định được danh tính. Phía trước vẫn còn rất nhiều việc phải làm. Nhưng những người lính K52 hiểu rằng, chừng nào vẫn còn một liệt sĩ chưa được trở về hoặc chưa được gọi đúng tên mình, hành trình ấy vẫn chưa thể dừng lại.
Thượng tá Hoàng Viết Ngọc, Chính trị viên Đội K52, Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Gia Lai cho biết, đối với những cán bộ, chiến sĩ làm nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, đây không đơn thuần là một nhiệm vụ quân sự hay chỉ tiêu được giao, mà là trách nhiệm thiêng liêng xuất phát từ trái tim.
Theo ông, cấp ủy, chỉ huy Đội K52 luôn chú trọng công tác tuyên truyền, giáo dục để mỗi cán bộ, chiến sĩ hiểu sâu sắc ý nghĩa của công việc mình đang làm. Bởi chỉ khi nhận thức đầy đủ giá trị nhân văn của nhiệm vụ, “mệnh lệnh từ trái tim” mới thực sự thấm sâu, trở thành động lực thôi thúc mỗi người vượt qua khó khăn, gian khổ nơi rừng sâu, núi thẳm.
“Chúng tôi mong muốn tinh thần ấy không chỉ lan tỏa trong cán bộ, chiến sĩ Đội K52 mà còn đến với nhân dân ở những địa bàn đơn vị thực hiện nhiệm vụ. Từ nhận thức sẽ chuyển hóa thành hành động, góp phần cung cấp thêm thông tin, hỗ trợ công tác tìm kiếm, quy tập ngày càng hiệu quả hơn”,Thượng tá Hoàng Viết Ngọc chia sẻ.
Trước mắt, hành trình tìm đồng đội vẫn còn nhiều gian nan khi nhân chứng ngày một ít đi, thông tin về nơi chôn cất liệt sĩ ngày càng khan hiếm. Nhưng những người lính K52 vẫn đặt quyết tâm cao, cùng Ban Chỉ đạo 515 tỉnh Gia Lai và các lực lượng liên quan hoàn thành những mục tiêu mà Ban Chỉ đạo Quốc gia 515 giao phó.
Bởi với họ, chừng nào còn một liệt sĩ chưa được tìm thấy, chừng đó hành trình trở về với đất mẹ vẫn chưa thể khép lại. Và “mệnh lệnh từ trái tim” ấy vẫn sẽ tiếp tục dẫn bước những người lính trên con đường tri ân không có điểm dừng.
Tỉnh Gia Lai được giao tìm kiếm, quy tập 390 hài cốt liệt sĩ; tổ chức lấy mẫu 11.976 hài cốt liệt sĩ đối với các mộ chưa xác định được thông tin tại 113 nghĩa trang trên 65 xã, phường trên địa bàn tỉnh.
