Thị trường tài chính xanh toàn cầu tiếp tục mở rộng nhưng phân hóa giữa các kênh
Tại Hội nghị Tài chính Xanh Việt Nam 2026 với chủ đề “Nơi dòng vốn xanh kết nối cơ hội đầu tư” vừa diễn ra, ông Lê Xuân Đồng, Giám đốc điều hành Khối Dịch vụ Nghiên cứu Thị trường và Tư vấn của FiinGroup, đã có những chia sẻ về thực trạng phát hành sản phẩm tài chính xanh tại một số trung tâm tài chính quốc tế trong khu vực và những hàm ý chính sách cho Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam (VIFC) tại TP. Hồ Chí Minh.
Theo số liệu FiinGroup tổng hợp từ Environmental Finance Data, ICMA và LMA, tổng giá trị phát hành nợ bền vững toàn cầu năm 2025 đạt khoảng 1.800 tỷ USD, song tốc độ tăng trưởng không đồng đều giữa các công cụ. Trái phiếu bền vững (bao gồm trái phiếu xanh, xã hội, bền vững, liên kết bền vững và chuyển đổi) duy trì quy mô quanh 1.000 tỷ USD mỗi năm trong giai đoạn 2021-2025, phản ánh một thị trường đã tương đối trưởng thành. Trong đó, tỷ trọng trái phiếu xanh tăng từ 52% năm 2021 lên 62,5% năm 2025 nhờ phù hợp với các dự án có mục đích sử dụng vốn rõ ràng như năng lượng, giao thông và hạ tầng xanh.
Ngược lại, khoản vay bền vững tăng nhanh hơn, từ 267 tỷ USD lên 798 tỷ USD trong cùng giai đoạn, chủ yếu nhờ khoản vay liên kết bền vững (SLL) - công cụ hiện chiếm hơn một nửa thị trường nhờ tính linh hoạt, có thể tài trợ nhu cầu vốn chung và gắn điều kiện vay với các mục tiêu bền vững.
Bên cạnh thị trường nợ, vốn đầu tư cổ phần khí hậu toàn cầu tăng từ 464 tỷ USD lên 813 tỷ USD trong giai đoạn 2021-2024, còn tài sản do các quỹ khí hậu quản lý tăng từ 460 tỷ USD lên gần 600 tỷ USD trong giai đoạn 2021-2025, với quỹ chuyển đổi khí hậu chiếm hơn một nửa tổng tài sản.
Báo cáo của FiinGroup chỉ ra bốn xu hướng chính đang định hình thị trường vốn xanh toàn cầu.
Thứ nhất,công cụ nợ vẫn là kênh phát triển và chuẩn hóa cao nhất, với tổng giá trị phát hành lũy kế trái phiếu và khoản vay GSS+ (Green/Social/Sustainability và các biến thể liên quan) đến cuối năm 2025 đã vượt 10 nghìn tỷ USD.
Thứ hai, dòng vốn bền vững đang mở rộng ra ngoài lĩnh vực năng lượng tái tạo truyền thống: năm 2025, đầu tư vào giao thông điện hóa đạt khoảng 893 tỷ USD, trong khi đầu tư năng lượng tái tạo giảm 9,5% so với năm trước - phản ánh sự đa dạng hóa sang lưới điện, lưu trữ năng lượng, giao thông sạch, công trình xanh và giảm phát thải công nghiệp, chứ không phải sự suy giảm nhu cầu chuyển đổi xanh.
Thứ ba, tài chính chuyển đổi đang hình thành một phân khúc riêng bên cạnh tài chính xanh, thể hiện qua việc Hiệp hội Thị trường Vốn Quốc tế (ICMA) đã ban hành nhãn Trái phiếu Chuyển đổi Khí hậu cùng bộ hướng dẫn riêng, hướng tới các ngành phát thải cao có kế hoạch chuyển đổi đáng tin cậy.
Thứ tư, tính minh bạch ngày càng trở nên quan trọng khi thị trường mở rộng: trong năm 2025, khoảng 96% tổ chức phát hành đã tham chiếu các Nguyên tắc của ICMA, còn 83% lượng phát hành có nhãn đáp ứng tiêu chí của Climate Bonds Initiative - cho thấy hệ thống phân loại xanh, đánh giá độc lập, báo cáo tác động và kiểm soát tẩy xanh (greenwashing) đang ngày càng quyết định khả năng được thị trường chấp nhận.
Ba mô hình trung tâm tài chính quốc tế và bài học cho VIFC
Ông Lê Xuân Đồng cho biết, từ những phân tích kinh nghiệm trên từ ba trung tâm tài chính quốc tế trong khu vực làm cơ sở đối chiếu cho Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam (VIFC).
Theo đó, tại Ấn Độ, Gujarat International Finance Tec-City (GIFT City) vận hành theo mô hình một cơ quan quản lý thống nhất - Cơ quan Quản lý các Trung tâm Dịch vụ Tài chính Quốc tế (IFSCA) - phụ trách đồng thời các lĩnh vực ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm và hưu trí, thay vì phân tán như trước đây. Đến tháng 3/2026, tổng giá trị lũy kế các công cụ nợ gắn nhãn ESG niêm yết tại GIFT City đạt 16,81 tỷ USD, tương đương 24% tổng giá trị công cụ nợ niêm yết tại IFSC.
Trong khi đó, các quỹ ESG vẫn ở giai đoạn sơ khai với 85,8 triệu USD cam kết, 30,6 triệu USD huy động được và 27,2 triệu USD đã giải ngân. Cơ chế đáng chú ý của GIFT City là quy định các ngân hàng và công ty tài chính cho vay trong phạm vi áp dụng phải đạt mục tiêu hằng năm là 5% dư nợ tăng thêm dành cho các dự án bền vững, kèm yêu cầu giải trình nếu không hoàn thành. Từ mô hình này, gợi mở cho VIFC là cần một khung tài chính xanh thống nhất, cơ chế kết nối với thị trường trong nước để dòng vốn quốc tế thực sự chảy vào doanh nghiệp Việt Nam, đồng thời lấy hiệu quả dẫn vốn - chứ không chỉ quy mô giao dịch tại trung tâm - làm thước đo thành công.
Tại Singapore, Cơ quan Tiền tệ Singapore (MAS) vừa là ngân hàng trung ương vừa là cơ quan quản lý tài chính tích hợp - đóng vai trò kiến trúc sư và đầu mối điều phối cho sáng kiến "Đối tác Tài chính Chuyển đổi Châu Á" (FAST-P), với mục tiêu huy động 5 tỷ USD qua ba trụ cột: Quan hệ Đối tác Đầu tư Xanh (GIP, do liên doanh giữa HSBC và Temasek quản lý), Đối tác Tài chính Thúc đẩy Chuyển dịch Năng lượng (ETAF, do Clifford Capital quản lý) và Chương trình Chuyển đổi Nhóm ngành Công nghiệp (ITP, do BlackRock quản lý).
Chính phủ Singapore cam kết đóng góp tới 500 triệu USD vốn ưu đãi, đối ứng theo tỷ lệ 1:1 từ khu vực công, các định chế tài chính phát triển và đối tác thiện nguyện, tạo quỹ vốn ưu đãi khoảng 1 tỷ USD đóng vai trò lớp vốn chịu rủi ro đầu tiên nhằm thu hút vốn thương mại. Năm 2025, tổng khối lượng phát hành trái phiếu và khoản vay GSS+ tại Singapore đạt lần lượt khoảng 13,7 tỷ SGD và 27,4 tỷ SGD. Bài học cho VIFC là mô hình nền tảng tài chính hỗn hợp kết hợp vốn ưu đãi để giảm rủi ro cho dự án xanh, cùng cơ chế bổ nhiệm đơn vị quản lý quỹ chuyên nghiệp độc lập và hỗ trợ một phần chi phí cho tổ chức phát hành lần đầu tham gia thị trường.
Tại Hồng Kông (Trung Quốc), mô hình đặc trưng là kết nối thị trường xuyên biên giới thông qua bốn trụ cột bổ trợ lẫn nhau: hệ thống Bond Connect và hạ tầng giao dịch, lưu ký, thanh toán giúp mở rộng cơ sở nhà đầu tư quốc tế; hệ thống phân loại tài chính bền vững tương thích với chuẩn quốc tế; trái phiếu chính phủ xanh đóng vai trò đặt chuẩn mực thị trường; và Chương trình Hỗ trợ Tài chính Xanh và Bền vững (GSF) giúp giảm chi phí phát hành và đánh giá độc lập. Dư nợ xanh và bền vững phát hành tại Hồng Kông (Trung Quốc) tăng với tốc độ tăng trưởng kép khoảng 7,9%/năm trong giai đoạn 2021-2025.
Từ kinh nghiệm này, ông Lê Xuân Đồng cho rằng, hàm ý cho VIFC là việc phát hành trái phiếu chính phủ xanh để tài trợ các dự án quốc gia, xây dựng khung tài chính chuyển đổi riêng cho các ngành phát thải cao chưa nằm trong danh mục dự án xanh theo Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg, cùng với hạ tầng kết nối thị trường và tiêu chí tương thích với chuẩn mực quốc tế.
Thị trường trong nước còn sơ khai, cần khung chính sách và hạ tầng đồng bộ
Ông Lê Xuân Đồng cho biết thêm, tại Việt Nam, tài chính xanh hiện vẫn chủ yếu dựa vào hệ thống ngân hàng. Dư nợ tín dụng xanh tăng từ khoảng 19,2 tỷ USD năm 2021 lên 32,2 tỷ USD năm 2025, song tỷ trọng trong tổng dư nợ tín dụng toàn hệ thống chỉ dao động quanh 4-4,6%.
Trong khi đó, thị trường trái phiếu bền vững (GSS+) của Việt Nam năm 2025 vẫn ở giai đoạn sơ khai, chỉ tương đương khoảng 3,4% quy mô thị trường Singapore và 3,1% của Thái Lan, hai thị trường dẫn đầu khu vực Đông Nam Á về dư nợ trái phiếu GSS+. Cơ cấu tín dụng xanh theo ngành cho thấy năng lượng tái tạo và nông nghiệp xanh vẫn là hai lĩnh vực chiếm tỷ trọng lớn nhất, dù đã có sự dịch chuyển nhất định sang các lĩnh vực khác trong những năm gần đây.
Về khung chính sách, quá trình xây dựng thể chế cho tài chính xanh tại Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn: từ định hướng chính sách với Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, đến việc thiết lập cơ sở pháp lý cho tín dụng xanh và trái phiếu xanh qua Nghị định số 08/2022/NĐ-CP và Thông tư số 17/2022/TT-NHNN, rồi đến việc ban hành hệ thống phân loại xanh quốc gia theo Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg, quy định tiêu chí kỹ thuật cho 45 loại hình dự án thuộc 7 lĩnh vực.
Đáng chú ý, Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg quy định quy trình xác nhận dự án có đáp ứng tiêu chí môi trường hay không, nhưng chưa thiết lập cơ chế xác minh hoặc cấp chứng nhận áp dụng chung. Nghị quyết số 222/2025/QH15 (có hiệu lực từ 22/8/2025) đã thiết lập khung pháp lý cho VIFC tại TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng, cho phép các sàn giao dịch hàng hóa VIFC giao dịch tín chỉ carbon, trái phiếu xanh và các sản phẩm tài chính xanh khác, đặt cơ sở cho việc từng bước hình thành hạ tầng thị trường carbon trong nước
Từ phân tích kinh nghiệm quốc tế và thực trạng trong nước, báo cáo của FiinGroup nhận định, để huy động vốn xanh ở quy mô lớn, VIFC cần đồng thời năm yếu tố: một bộ quy tắc chung về tiêu chí đủ điều kiện, thẩm định, công bố thông tin và báo cáo tác động; tiêu chí và mẫu chung cho đánh giá độc lập cùng cơ chế đo lường, báo cáo và kiểm chứng (MRV); danh mục dự án đủ sức thu hút nhà đầu tư thông qua hỗ trợ chuẩn bị dự án; cơ chế chia sẻ rủi ro kết hợp bảo lãnh, vốn ưu đãi và vốn chịu lỗ đầu tiên; và hạ tầng tiếp cận thị trường với quy trình phát hành khép kín, kho dữ liệu tập trung.
Lộ trình triển khai được đề xuất theo ba giai đoạn: năm đầu tập trung xây dựng uy tín và nền tảng thị trường thông qua ban hành bộ quy tắc và thực hiện các giao dịch thí điểm; năm thứ hai mở rộng nguồn dự án và huy động vốn qua vận hành nền tảng tài chính kết hợp; năm thứ ba thúc đẩy chiều sâu thị trường và tăng cường hội nhập khu vực.
Hệ sinh thái tài chính xanh kết nối ba nhóm chủ thể: bên cung cấp vốn (quỹ đầu tư, ngân hàng, định chế phát triển, quỹ đầu tư quốc gia, hộ gia đình...), công cụ tài chính xanh (nợ và vốn chủ sở hữu) và bên sử dụng vốn (chính phủ, doanh nghiệp, dự án, hộ gia đình). Trong đó, vốn công và vốn ưu đãi thường đóng vai trò "xúc tác", chấp nhận rủi ro giai đoạn đầu để thu hút thêm vốn tư nhân. Đi kèm là một hệ sinh thái hỗ trợ gồm hệ thống phân loại xanh, đơn vị bảo lãnh phát hành, cơ chế đánh giá - xác minh độc lập và hạ tầng giao dịch, dưới sự giám sát của cơ quan quản lý.
