Không có an ninh mạng thì không có an ninh quốc gia
Trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 (AFF 2026) tại Hà Nội, phiên đối thoại với chủ đề “Bối cảnh chiến lược đang biến đổi và ý nghĩa đối ASEAN” đã thu hút sự quan tâm của đông đảo đại biểu tham dự.
Phiên thảo luận diễn ra dưới hình thức trao đổi trực tiếp giữa TS. Nguyễn Hùng Sơn, Giám đốc Học viện Ngoại giao và G.S Diêm Học Thông, chuyên gia quan hệ quốc tế của Đại học Thanh Hoa (Trung Quốc). Phiên thảo luận tập trung phân tích những chuyển động lớn của môi trường chiến lược toàn cầu cũng như tác động đối với ASEAN trong giai đoạn 10-15 năm tới.
Theo Giáo sư Diêm Học Thông, thế giới hiện nay không bước vào một giai đoạn “Chiến tranh lạnh mới” theo nghĩa truyền thống, bởi cạnh tranh giữa các cường quốc không còn chủ yếu dựa trên ý thức hệ hay mô hình chính trị. Thay vào đó, công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), đang trở thành yếu tố quyết định đối với cán cân quyền lực quốc tế.
Ông cho rằng sự phát triển của công nghệ số đã tạo ra một không gian cạnh tranh hoàn toàn mới - không gian mạng, nơi các quốc gia đồng thời cạnh tranh cả trong môi trường địa lý truyền thống và môi trường số. Trong tương lai, thế giới có thể xuất hiện hai hệ tiêu chuẩn công nghệ số khác nhau, kéo theo sự hình thành của hai thị trường công nghệ và hai hệ sinh thái AI riêng biệt.
Từ góc độ quản trị toàn cầu, Giáo sư Diêm nhận định thách thức lớn hiện nay nằm ở việc thế giới chưa có một trung tâm lãnh đạo đủ khả năng dẫn dắt các vấn đề toàn cầu. Trong bối cảnh đó, các cơ chế hợp tác khu vực được dự báo sẽ đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc duy trì ổn định.
Giáo sư Diêm Học Thông nhận định:"ASEAN được đánh giá là ví dụ điển hình khi vẫn duy trì được hòa bình khu vực từ năm 1991 đến nay dù không có một quốc gia giữ vai trò lãnh đạo tuyệt đối."
Đối với ASEAN, học giả Trung Quốc cho rằng hai nhiệm vụ quan trọng cần được ưu tiên là nâng cao uy tín chiến lược và năng lực quản trị của từng quốc gia thành viên nhằm củng cố lòng tin, đồng thời duy trì quan hệ ổn định giữa Đông Nam Á và Đông Bắc Á để bảo đảm hòa bình lâu dài cho toàn bộ khu vực Đông Á.
Nhận định về sự phát triển của AI, Giáo sư Diêm nhấn mạnh:"Công nghệ này không chỉ làm thay đổi quan hệ giữa các quốc gia mà còn tác động sâu sắc tới cấu trúc xã hội, giáo dục và thị trường lao động. AI có thể thay thế nhiều công việc trong các nền kinh tế phụ thuộc vào lao động giá rẻ, đồng thời làm thay đổi mối quan hệ giữa giáo viên và sinh viên trong môi trường đại học. Trong tương lai, điều quan trọng không chỉ là làm chủ tri thức mà còn là làm chủ AI."
Khép lại phần trình bày, ông nhận định quan hệ giữa các quốc gia ASEAN cũng như giữa ASEAN với Trung Quốc sẽ ngày càng được định hình bởi hợp tác và cạnh tranh công nghệ cao, trong khi an ninh mạng sẽ trở thành một bộ phận không thể tách rời của an ninh quốc gia.
“Không có an ninh mạng thì sẽ không có an ninh quốc gia”, Giáo sư Diêm nhấn mạnh.
Bình luận về những nhận định này, TS. Nguyễn Hùng Sơn cho rằng công nghệ đang từng bước tái định nghĩa khái niệm quyền lực quốc gia, đồng thời làm thay đổi cả cách nhìn truyền thống về địa lý chiến lược khi cạnh tranh giữa các nước lớn ngày càng dịch chuyển từ không gian vật lý sang không gian mạng.
ASEAN trước không gian cạnh tranh mới
Tiếp tục cuộc trao đổi, TS. Nguyễn Hùng Sơn đặt vấn đề về những thách thức mới đối với ASEAN khi cạnh tranh chiến lược toàn cầu ngày càng dịch chuyển từ không gian địa lý truyền thống sang không gian mạng.
Theo TS. Hùng Sơn, ASEAN được hình thành và phát triển trên nền tảng địa lý khu vực, đồng thời xây dựng được uy tín nhờ vai trò trung lập và khả năng duy trì quan hệ với nhiều đối tác khác nhau. Tuy nhiên, khi cạnh tranh công nghệ và cạnh tranh trên không gian mạng ngày càng trở thành xu thế chủ đạo, câu hỏi đặt ra là ASEAN sẽ duy trì vị thế, vai trò kết nối và độ tin cậy của mình như thế nào trong môi trường cạnh tranh mới.
Phản hồi vấn đề này, Giáo sư Diêm Học Thông cho rằng mối quan hệ hiện nay giữa ASEAN và Trung Quốc đã phần nào phản ánh sự khác biệt ngày càng rõ nét giữa “không gian địa lý” và “không gian mạng”.
Ông Diêm Học Thông cho biết:"Phần lớn các quốc gia đang phát triển không có đủ nguồn lực để đồng thời duy trì nhiều hệ sinh thái công nghệ khác nhau. Điều đó đồng nghĩa với việc trong tương lai, nhiều nước sẽ phải lựa chọn hệ công nghệ mà mình tham gia và phát triển."
Giáo sư Diêm nhận định, trong cuộc cạnh tranh công nghệ hiện nay, lợi thế không chỉ được quyết định bởi trình độ khoa học kỹ thuật mà còn phụ thuộc vào chi phí và khả năng ứng dụng rộng rãi trong đời sống hằng ngày.
Từ góc nhìn đó, ông dự báo trong tương lai không chỉ quan hệ giữa ASEAN với Trung Quốc hay Mỹ, mà toàn bộ thế giới có thể sẽ vận hành song song theo “hai hệ tiêu chuẩn quan hệ khác nhau” trong không gian địa lý và không gian mạng.
Những trao đổi tại phiên thảo luận cho thấy các vấn đề liên quan đến trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng và cạnh tranh công nghệ đang ngày càng tác động sâu rộng tới môi trường chiến lược khu vực và quốc tế. Các diễn giả cho rằng trong bối cảnh đó, ASEAN cần tiếp tục phát huy vai trò kết nối, tăng cường năng lực thích ứng và thúc đẩy hợp tác nhằm ứng phó hiệu quả với những thách thức mới nổi trong kỷ nguyên số.
