ASEAN tìm kiếm mô hình phát triển mới trước những chuyển dịch toàn cầu

Ba ưu tiên chiến lược cho ASEAN trong giai đoạn mới

Chiều 10/6, tại Hà Nội, trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026, Phiên toàn thể thứ năm với chủ đề “Những mô hình phát triển mới trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng toàn cầu” đã diễn ra với sự tham dự của nhiều nhà hoạch định chính sách, chuyên gia và học giả trong khu vực.

Phát biểu mở đầu phiên thảo luận, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Thái Lan Sarun Charoensuwan đánh giá chủ đề của phiên họp đặc biệt phù hợp trong bối cảnh ASEAN đang đứng trước những thay đổi sâu sắc của môi trường phát triển toàn cầu.

Theo Thứ trưởng Sarun Charoensuwan, nền tảng thành công kinh tế của ASEAN trong nhiều thập niên qua đang phải đối mặt với những thách thức mới xuất phát từ cạnh tranh chiến lược ngày càng gia tăng, sự tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu, quá trình chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Ông cho rằng: “Mô hình phát triển truyền thống dựa trên tăng trưởng hướng xuất khẩu, chi phí lao động cạnh tranh và hội nhập sâu vào nền kinh tế thế giới đã đóng góp quan trọng vào sự phát triển của khu vực. Qua đó, giúp hàng triệu người dân thoát nghèo và đưa ASEAN trở thành một trong những khu vực năng động nhất thế giới”.

Theo Thứ trưởng Sarun Charoensuwan, vấn đề không phải là mô hình phát triển truyền thống đã thất bại. Thách thức nằm ở chỗ những điều kiện từng tạo nên thành công của mô hình này đang thay đổi nhanh chóng. Trong bối cảnh đó, các nền kinh tế ASEAN buộc phải thích ứng để duy trì đà phát triển.

Từ góc độ của Thái Lan, Thứ trưởng Sarun Charoensuwan đề xuất ba ưu tiên chiến lược đối với ASEAN trong giai đoạn tới.

Thứ nhấtlà khả năng chống chịu cần trở thành mục tiêu trung tâm của phát triển. Những biến động gần đây, từ đại dịch COVID-19 đến các gián đoạn chuỗi cung ứng và biến động năng lượng, đã cho thấy những điểm dễ tổn thương của nền kinh tế toàn cầu.

Ông nhấn mạnh, tăng trưởng bền vững không chỉ đòi hỏi khả năng cạnh tranh mà còn cần năng lực dự báo, thích ứng và hấp thụ các cú sốc. Đối với ASEAN, xây dựng khả năng chống chịu đồng nghĩa với việc duy trì các dòng chảy thương mại và đầu tư cởi mở. Đồng thời đa dạng hóa chuỗi cung ứng, củng cố an ninh lương thực và năng lượng, nâng cao năng lực ứng phó khủng hoảng của khu vực.

Thứ hailà đổi mới và chuẩn bị cho tương lai. Ông cho rằng, ASEAN cần đẩy mạnh đầu tư vào hạ tầng số, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và các sáng kiến hợp tác khu vực, trong đó có Hiệp định khung kinh tế số ASEAN. Song song với đó là đầu tư vào con người thông qua đào tạo kỹ năng số, nâng cao năng lực lao động và thúc đẩy học tập suốt đời.

Thứ balà xây dựng các hình thức đối tác mới. Theo ông, trong bối cảnh các thách thức ngày càng phức tạp, ASEAN cần đa dạng hóa quan hệ đối tác, tránh phụ thuộc quá mức vào bất kỳ thị trường, nguồn công nghệ hay liên kết đơn lẻ nào.

Khẳng định sức mạnh lớn nhất của ASEAN luôn nằm ở khả năng thích ứng, đồng thời duy trì đoàn kết và cởi mở, Thứ trưởng Ngoại giao Thái Lan cho rằng, đây là những yếu tố giúp khu vực vượt qua nhiều biến động trong quá khứ. Theo ông, trong giai đoạn mới, ASEAN cần phát huy các lợi thế truyền thống như hội nhập và năng lực cạnh tranh. Đồng thời, khu vực phải tăng cường khả năng chống chịu, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và mở rộng mạng lưới đối tác nhằm hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045.

“Năm động lực, năm định hướng” định hình tương lai phát triển của ASEAN

Tiếp nối phiên thảo luận, Giáo sư Mari Pangestu, Cố vấn đặc biệt của Tổng thống Indonesia về thương mại quốc tế và hợp tác đa phương, cho rằng ASEAN đang đứng trước một giai đoạn chuyển đổi mang tính cấu trúc chưa từng có.

Bà Mari Pangestu nhận định, bối cảnh mới đang được định hình bởi năm động lực lớn, gồm những biến động và chuyển dịch của tình hình thế giới; các thách thức về sức khỏe và già hóa dân số; quá trình chuyển đổi năng lượng; tác động ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu; cùng cuộc cách mạng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI). Theo bà, các động lực này không tồn tại riêng lẻ mà đang tương tác, cộng hưởng lẫn nhau, tạo ra những yêu cầu mới đối với mô hình phát triển của các quốc gia và khu vực.

Từ những phân tích trên, Giáo sư Mari Pangestu đề xuất năm định hướng lớn cho mô hình phát triển mới của ASEAN.

Theo đó, ASEAN cần đẩy nhanh thực thi Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) và chuẩn bị cho quá trình rà soát tổng thể hiệp định dự kiến vào năm 2027. Bà cho rằng ASEAN cần thúc đẩy việc áp dụng đầy đủ cơ chế tích lũy quy tắc xuất xứ, trước mắt trong các lĩnh vực chiến lược như vi mạch, xe điện và khoáng sản quan trọng. Theo bà, điều này sẽ góp phần nâng cao vị thế của khu vực trong chuỗi giá trị toàn cầu, đồng thời xây dựng các chuỗi cung ứng cạnh tranh, an toàn và bền vững hơn.

Bên cạnh đó, bà cho rằng, trọng tâm phát triển cần chuyển từ tăng trưởng về lượng sang nâng cao độ phức tạp của nền kinh tế. Điều này đòi hỏi các chính sách công nghiệp phải hướng tới đa dạng hóa và nâng cấp cơ cấu xuất khẩu, tăng cường sự tham gia vào chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu, đồng thời nâng cao giá trị gia tăng trong lĩnh vực sản xuất.

Giáo sư Mari Pangestu cũng cho rằng, phát triển nguồn nhân lực phải trở thành một trọng tâm của tiến trình chuyển đổi. Các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), năng lượng tái tạo, sản xuất tiên tiến và tài chính số đều đòi hỏi lực lượng lao động có kỹ năng cao. Vì vậy, ASEAN cần tăng cường hợp tác trong đào tạo nghề, trao đổi học thuật và phát triển nguồn nhân lực cho các ngành công nghệ mới.

Một định hướng quan trọng khác là đưa chuyển đổi xanh trở thành chiến lược phát triển. Theo bà, các mục tiêu về khí hậu và phát triển không nên được nhìn nhận như sự đánh đổi. Ngược lại, quá trình chuyển đổi xanh có thể tạo ra động lực tăng trưởng mới, nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy hình thành các ngành công nghiệp mới và mở rộng cơ hội trong nền kinh tế xanh.

Bà đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải lồng ghép tư duy kinh tế địa lý vào toàn bộ quá trình hoạch định chính sách của ASEAN. Trong bối cảnh thương mại, công nghệ và an ninh ngày càng gắn kết chặt chẽ, các quyết sách phát triển không thể được xây dựng một cách tách biệt, mà cần được tiếp cận theo hướng tổng thể và liên ngành.

Khép lại phần phát biểu, Giáo sư Mari Pangestu nhấn mạnh rằng, những công thức thành công từng giúp ASEAN vươn lên trong giai đoạn trước không còn đủ để ứng phó với bối cảnh mới. Theo bà, ASEAN cần một mô hình phát triển mới, lấy độ phức tạp kinh tế, khả năng chống chịu và hội nhập làm ba nền tảng cốt lõi.