FDI bước vào giai đoạn chọn lọc
TS. Phan Hữu Thắng - nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài, Chủ tịch Liên chi hội Tài chính Khu công nghiệp Việt Nam. Ảnh: NH
Bình luận về Nghị quyết 10-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài vừa được ban hành, TS. Phan Hữu Thắng - nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, nay là Bộ Tài chính); hiện là Chủ tịch Liên chi hội Tài chính Khu công nghiệp Việt Nam cho rằng: Nghị quyết 10-NQ/TW có ý nghĩa rất lớn trong bối cảnh Việt Nam đang xác lập mô hình tăng trưởng mới trên nền tảng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nâng cao năng lực tự chủ chiến lược.
Sau gần bốn thập kỷ mở cửa thu hút đầu tư nước ngoài, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu nổi bật về tăng trưởng kinh tế, hội nhập quốc tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tạo việc làm. Tuy nhiên, phương thức thu hút FDI hiện nay cũng đang bộc lộ nhiều thách thức.
Theo đó, những điểm yếu của khu vực FDI được TS. Phan Hữu Thắng nhắc tới đó là chất lượng FDI chưa đồng đều; liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước còn yếu; chuyển giao công nghệ còn hạn chế; tỷ lệ nội địa hóa thấp và nguồn nhân lực chất lượng cao chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu phát triển.
Trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu diễn ra mạnh mẽ, việc Việt Nam đang xác lập lại mô hình tăng trưởng càng đặt ra yêu cầu phải nâng cấp chính sách thu hút FDI. Mục tiêu thu hút FDI trong giai đoạn tới không còn đơn thuần là thu hút nhiều vốn hơn, mà là thu hút công nghệ cao hơn, tạo giá trị gia tăng lớn hơn và đóng góp sâu hơn vào quá trình hiện đại hóa đất nước.
Theo nội dung được đề cập trong Nghị quyết 10-NQ/TW, giai đoạn 2026 - 2030, Việt Nam đặt mục tiêu mỗi năm thu hút vốn đầu tư nước ngoài từ 40 - 50 tỷ USD, vốn thực hiện từ 30 - 40 tỷ USD. Cùng với đó, tỷ lệ nội địa hóa trung bình trong các ngành công nghiệp chủ lực đạt từ 45 - 50%; phấn đấu có khoảng 10.000 doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi giá trị... Đây là những mục tiêu lớn, phản ánh yêu cầu chuyển mạnh từ thu hút FDI theo chiều rộng sang thu hút FDI theo chiều sâu, có chọn lọc và gắn chặt hơn với năng lực nội sinh của nền kinh tế.
Nghị quyết 10-NQ/TW đặt mục tiêu, giai đoạn 2026 - 2030, Việt Nam mỗi năm thu hút từ 40 - 50 tỷ USD vốn FDI, vốn thực hiện từ 30 - 40 tỷ USD. Ảnh: NH
Nâng chất lượng FDI, tăng năng lực hấp thụ của nền kinh tế
Để thực hiện thành công các mục tiêu đặt ra tại Nghị quyết 10-NQ/TW, TS. Phan Hữu Thắng cho rằng, Việt Nam cần nhận diện rõ những thách thức trong bối cảnh quốc tế nhiều biến động và cạnh tranh thu hút FDI ngày càng gay gắt.
Về bối cảnh quốc tế, thế giới đang bước vào thời kỳ chuyển đổi số toàn diện với sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và chuyển dịch năng lượng. Trong khi đó, các tập đoàn đa quốc gia đang tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng đa dạng hóa địa điểm đầu tư, giảm phụ thuộc vào một thị trường duy nhất và ưu tiên những quốc gia có môi trường chính trị ổn định, nguồn nhân lực chất lượng cao.
Điều này mở ra cơ hội lớn cho Việt Nam, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về thể chế, hạ tầng, nhân lực, công nghiệp hỗ trợ và năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp trong nước.
Ở trong nước, Việt Nam đã bước sang giai đoạn phát triển mới với mục tiêu trở thành nước có thu nhập trung bình cao vào năm 2035 và nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.
“Để đạt mục tiêu đó, Việt Nam cần chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào vốn sang mô hình tăng trưởng dựa vào công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng suất lao động”- TS. Phan Hữu Thắng nhấn mạnh và cho rằng: FDI có vai trò quan trọng trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng của Việt Nam, nhất là ở khía cạnh nhập khẩu công nghệ, thúc đẩy quản trị hiện đại và góp phần đào tạo nhanh nguồn nhân lực chất lượng cao cho Việt Nam.
Tuy nhiên, để FDI thực sự trở thành động lực nâng cấp nền kinh tế, Việt Nam cần tập trung giải quyết một số tồn tại. Trước hết là chất lượng FDI chưa tương xứng với tiềm năng, khi vẫn còn các dự án sử dụng công nghệ trung bình, giá trị gia tăng thấp, chủ yếu gia công, lắp ráp.
Cùng với đó, liên kết giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước còn yếu. Khoảng cách về công nghệ, quản trị và quy mô khiến nhiều doanh nghiệp Việt Nam chưa đủ năng lực tham gia sâu vào chuỗi cung ứng của doanh nghiệp FDI. Đây là điểm nghẽn cần có giải pháp cụ thể, trong đó có việc lựa chọn, hỗ trợ một số doanh nghiệp trong nước có tiềm năng, hoặc hình thành các nhóm doanh nghiệp Việt Nam đủ sức hợp tác với doanh nghiệp nước ngoài, hướng tới mục tiêu nắm bắt công nghệ và tạo giá trị gia tăng cao hơn.
Một thách thức khác là chuyển giao công nghệ còn hạn chế. Việc lan tỏa tri thức và công nghệ từ khu vực FDI sang khu vực trong nước diễn ra chậm, trong khi đây lại là một trong những kỳ vọng lớn nhất của quá trình thu hút đầu tư nước ngoài.
Thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao cũng là điểm nghẽn lớn đối với thu hút FDI công nghệ cao. Khi dòng vốn đầu tư toàn cầu đang hướng vào các lĩnh vực như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, công nghệ xanh, yêu cầu về nhân lực không chỉ dừng ở lao động phổ thông mà cần đội ngũ kỹ sư, chuyên gia, nhà quản trị có năng lực quốc tế.
Bên cạnh đó, phát triển bền vững cũng là yêu cầu không thể xem nhẹ. Một số dự án FDI vẫn có thể tạo áp lực lên môi trường, năng lượng và tài nguyên thiên nhiên. Vì vậy, thu hút FDI trong giai đoạn mới phải gắn với tiêu chuẩn xanh, trách nhiệm xã hội và mục tiêu phát triển bền vững.
Theo TS. Phan Hữu Thắng, việc triển khai Nghị quyết 10-NQ/TW cần hướng đến mục tiêu xây dựng Việt Nam trở thành trung tâm thu hút đầu tư, đổi mới sáng tạo, nghiên cứu phát triển và sản xuất công nghệ cao hàng đầu châu Á; đồng thời là mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Để đạt được mục tiêu này, thu hút FDI cần dựa trên các nguyên tắc chiến lược: thu hút có chọn lọc; lấy chất lượng làm tiêu chí hàng đầu; bảo đảm hài hòa lợi ích quốc gia và nhà đầu tư; gắn FDI với đổi mới sáng tạo, phát triển bền vững và nâng cao năng lực của khu vực doanh nghiệp trong nước.
Đặc biệt trong giai đoạn mới, trọng tâm thu hút FDI không còn là thu hút thêm vốn bằng mọi giá mà là nâng cấp chất lượng FDI và tăng năng lực hấp thụ của nền kinh tế Việt Nam. Trong đó, ba đột phá cần được đặt ở trung tâm là: Nguồn nhân lực chất lượng cao; doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Đây cũng là những từ khoá quan trọng để Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045.
TS. Phan Hữu Thắng: Nghị quyết 10-NQ/TW của Bộ Chính trị không chỉ là một văn kiện về đầu tư nước ngoài mà là định hướng chiến lược nhằm tái cấu trúc mô hình tăng trưởng của Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.Thành công của Nghị quyết sẽ được đo không phải bằng số lượng vốn FDI thu hút được mà bằng: Trình độ công nghệ đạt được; năng suất lao động được nâng cao; năng lực doanh nghiệp Việt Nam được cải thiện; chất lượng nguồn nhân lực được phát triển; vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu được nâng lên.
