(Công Thương) - Khi Việt Nam bước vào chu kỳ đầu tư điện lực mới, câu chuyện tài chính EVN không còn là chuyện nội bộ của một tập đoàn, mà là một phần của bài toán an ninh năng lượng, tăng trưởng kinh tế và niềm tin thị trường.
Tài chính điện lực dưới ánh sáng an ninh năng lượng - Bài 3: Minh bạch tài chính điện lực để giữ mạch năng lượng quốc gia - 1
Nếu ví nền kinh tế như một cơ thể sống, điện là mạch máu, để mạch máu ấy chảy đều thì không chỉ cần các nhà máy phát điện, mà còn cần hệ thống truyền tải, trạm biến áp, điều độ vận hành, nguồn nhiên liệu ổn định, dòng vốn tín dụng và một nền tài chính đủ vững để bảo đảm toàn bộ hệ thống hoạt động liên tục.
Vì vậy, tài chính điện lực không bao giờ là câu chuyện nội bộ của riêng doanh nghiệp điện. Nó là câu chuyện của an ninh năng lượng quốc gia, của môi trường đầu tư, của năng lực cạnh tranh công nghiệp và của đời sống từng hộ dân.
Tại phiên họp tổ đại biểu Quốc hội chiều ngày 26/10/2024, Tổng Bí thư Tô Lâm (nay là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm) từng nhấn mạnh khi bàn về Luật Điện lực sửa đổi: tính đủ điện là yêu cầu rất quan trọng, nhưng cũng phải tính đến điện sạch. Câu nói ấy đặt ra hai vế không thể tách rời: đủ điện cho tăng trưởng và sạch hơn cho phát triển bền vững. Nhưng muốn đủ và sạch, phải có vốn; muốn có vốn, phải có cơ chế; muốn có cơ chế, phải có minh bạch; muốn có đồng thuận xã hội, phải giải thích được bằng ngôn ngữ người dân.
Việt Nam đang bước vào giai đoạn nhu cầu điện tăng trưởng mạnh, được thúc đẩy bởi quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, chuyển đổi số, sự phát triển của các trung tâm dữ liệu, sản xuất xanh và xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu. Song song với đó, hệ thống điện cũng đứng trước những yêu cầu mới: tích hợp tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng cao, mở rộng và hiện đại hóa lưới điện, tăng cường các nguồn dự phòng, đồng thời nâng cao năng lực điều độ để vận hành an toàn, linh hoạt và hiệu quả trong mọi tình huống.
Theo các dữ liệu được tổng hợp trong hồ sơ phân tích, nhu cầu điện và nhu cầu vốn đang cho thấy rõ áp lực của giai đoạn phát triển mới. Năm 2025, Việt Nam tiêu thụ khoảng 288 tỷ kWh điện, tăng 4,9% so với năm trước. Phía trước là yêu cầu bảo đảm điện cho một nền kinh tế đang tăng tốc công nghiệp hóa, chuyển đổi số và phát triển xanh, để đáp ứng mục tiêu đó, hệ thống điện cần một làn sóng đầu tư quy mô rất lớn. Các phân tích từ Quy hoạch điện VIII điều chỉnh cho thấy nhu cầu vốn cho phát triển nguồn và lưới điện giai đoạn 2026–2030 lên tới hàng trăm tỷ USD.
Con đường ấy không thể đi bằng khẩu hiệu, bởi đằng sau mỗi MW công suất mới là những khoản đầu tư hàng tỷ USD, những dự án kéo dài nhiều năm và những cam kết tài chính dài hạn. Từ nguồn điện mới, lưới điện truyền tải 500kV, trạm biến áp, hệ thống lưu trữ năng lượng đến điện khí, điện gió ngoài khơi hay điện hạt nhân trong tương lai, tất cả đều cần một nền tài chính đủ mạnh và đủ tin cậy để biến các mục tiêu trong quy hoạch thành hiện thực.
Tài chính điện lực dưới ánh sáng an ninh năng lượng - Bài 3: Minh bạch tài chính điện lực để giữ mạch năng lượng quốc gia - 2
Nghị quyết số 70-NQ/TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã đặt vấn đề năng lượng ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển đất nước. Điều đó cũng có nghĩa cách tiếp cận đối với các vấn đề của ngành điện cũng cần được đặt trong một tầm nhìn rộng hơn. Những con số về tiền gửi, nợ ngắn hạn, chi phí nhiên liệu, giá bán điện, lỗ lũy kế hay nhu cầu đầu tư lưới điện không chỉ phản ánh tình hình tài chính của một doanh nghiệp. Sâu xa hơn, đó là những chỉ dấu cho thấy khả năng của Việt Nam trong việc bảo đảm đủ điện cho tăng trưởng, duy trì sức cạnh tranh của nền kinh tế và hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, tự chủ trong giai đoạn tới.
Đây cũng chính là tinh thần của Luật Điện lực năm 2024 và hàng loạt cơ chế, chính sách mới đang được triển khai đối với giá điện, mua bán điện trực tiếp, năng lượng tái tạo, năng lượng mới và thị trường điện cạnh tranh. Mục tiêu không chỉ là phát triển thêm nguồn điện mà còn xây dựng một cơ chế vận hành hiện đại hơn, trong đó giá điện từng bước phản ánh đúng chi phí, các quyết định được thực hiện theo lộ trình rõ ràng, chịu sự kiểm toán và giám sát độc lập, đồng thời vẫn bảo đảm vai trò điều tiết của Nhà nước và bảo vệ các nhóm khách hàng dễ bị tổn thương.
Vấn đề không nằm ở câu chuyện “tăng giá hay không tăng giá” theo cách nhìn đơn giản. Điều cốt lõi là cơ chế giá điện phải từng bước phản ánh đúng các chi phí hợp lý, hợp lệ; bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người sử dụng điện; tránh gây tác động đột ngột đến đời sống xã hội; duy trì động lực thu hút đầu tư vào ngành điện; không chuyển những chi phí kém hiệu quả sang người tiêu dùng; đồng thời giữ vững an ninh cung ứng điện trong dài hạn.
Tài chính điện lực dưới ánh sáng an ninh năng lượng - Bài 3: Minh bạch tài chính điện lực để giữ mạch năng lượng quốc gia - 3
Tài chính điện lực dưới ánh sáng an ninh năng lượng - Bài 3: Minh bạch tài chính điện lực để giữ mạch năng lượng quốc gia - 4
Rủi ro lớn nhất đối với tài chính điện lực không chỉ nằm ở các khoản nợ hay những chỉ tiêu trên bảng cân đối kế toán. Rủi ro lớn hơn là khoảng cách giữa bản chất của các con số tài chính và cách công chúng tiếp nhận chúng. Khi những khái niệm như nợ vay, tiền gửi, lợi nhuận hay chi phí chỉ được giải thích bằng ngôn ngữ kỹ thuật, khoảng trống thông tin rất dễ bị lấp đầy bởi cảm xúc, suy đoán và những cách diễn giải thiếu đầy đủ. Khi thông tin chính thức đến chậm hơn dư luận, các giả định thường đi trước sự thật; khi dữ liệu thiếu bối cảnh, những con số riêng lẻ có thể trở thành nguồn cơn của những tranh cãi không cần thiết.
Chính vì vậy, cùng với việc công khai báo cáo tài chính riêng và báo cáo tài chính hợp nhất theo quy định, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cần hướng tới một chuẩn công bố thông tin hiện đại, trực quan và dễ tiếp cận hơn. Bên cạnh các báo cáo chuyên môn, cần có những bộ chỉ số tóm tắt giúp công chúng nhanh chóng nắm bắt các thông tin cốt lõi như lợi nhuận, dòng tiền, nợ ngắn hạn, nghĩa vụ thanh toán trong 12 tháng tới, nguồn tiền khả dụng, các khoản tiền có ràng buộc, quy mô đầu tư, tiến độ dự án, chất lượng cung ứng điện, mức giảm tổn thất điện năng và tác động đối với người sử dụng điện.
Đó không đơn thuần là câu chuyện truyền thông hay công bố thông tin. Sâu xa hơn, đó là câu chuyện về quản trị niềm tin. Trong một ngành hạ tầng thiết yếu gắn trực tiếp với đời sống người dân và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, niềm tin xã hội cũng là một nguồn lực quan trọng không kém vốn đầu tư hay công nghệ.
Tài chính điện lực dưới ánh sáng an ninh năng lượng - Bài 3: Minh bạch tài chính điện lực để giữ mạch năng lượng quốc gia - 5
Tài chính điện lực dưới ánh sáng an ninh năng lượng - Bài 3: Minh bạch tài chính điện lực để giữ mạch năng lượng quốc gia - 6
Báo chí chuyên ngành, trong đó có Báo Công Thương, cũng đang đứng trước những yêu cầu mới trong cách tiếp cận các vấn đề của ngành điện. Không thể chỉ dừng lại ở một con số gây chú ý, cũng không thể chỉ đăng tải lại thông tin từ các báo cáo hay thông cáo chính thức. Những câu hỏi như “EVN lãi hay lỗ?” có thể là điểm khởi đầu, nhưng không nên là điểm kết thúc của quá trình phản ánh và phân tích.
Điều quan trọng hơn là phải lý giải được cấu trúc phía sau các con số. Vì sao tồn tại đồng thời báo cáo tài chính riêng và báo cáo tài chính hợp nhất? Khoản tiền gửi đang được sử dụng như thế nào? Các nghĩa vụ nợ đến hạn ra sao? Những chi phí nào đã phát sinh nhưng chưa được bù đắp đầy đủ? Cơ chế giá điện đang giải quyết những nút thắt nào? Những nhóm khách hàng nào đang được bảo vệ bởi các chính sách an sinh? Và bản thân doanh nghiệp điện lực phải đổi mới quản trị, nâng cao hiệu quả hoạt động như thế nào để đáp ứng kỳ vọng của xã hội?
Tài chính điện lực dưới ánh sáng an ninh năng lượng - Bài 3: Minh bạch tài chính điện lực để giữ mạch năng lượng quốc gia - 7
Đó cũng là tinh thần của báo chí dữ liệu hiện đại, dữ liệu không phải để làm cho bài viết trở nên phức tạp hay kỹ thuật hơn, mà để giúp người đọc hiểu rõ bản chất vấn đề, nhìn thấy bối cảnh đằng sau các con số và đi qua những “vùng mù” của các cuộc tranh luận công khai. Khi đó, báo chí không chỉ truyền tải thông tin mà còn góp phần tạo dựng nhận thức đúng đắn và đồng thuận xã hội đối với những vấn đề có ý nghĩa chiến lược như an ninh năng lượng quốc gia.
Tài chính điện lực dưới ánh sáng an ninh năng lượng - Bài 3: Minh bạch tài chính điện lực để giữ mạch năng lượng quốc gia - 8
Tài chính điện lực dưới ánh sáng an ninh năng lượng - Bài 3: Minh bạch tài chính điện lực để giữ mạch năng lượng quốc gia - 9
Tài chính điện lực dưới ánh sáng an ninh năng lượng - Bài 3: Minh bạch tài chính điện lực để giữ mạch năng lượng quốc gia - 10
Ngành điện Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển có nhiều điểm tương đồng với xu thế chung của thế giới, nhưng cũng đối mặt với những thách thức riêng không hề nhỏ. Hệ thống điện vừa phải đáp ứng nhu cầu đầu tư rất lớn cho nguồn và lưới điện, vừa phải duy trì khả năng thanh khoản và cân đối tài chính an toàn; vừa ứng phó với biến động của thị trường nhiên liệu và tài chính quốc tế, vừa phải củng cố niềm tin xã hội trong một môi trường thông tin ngày càng mở và đòi hỏi tính minh bạch cao hơn.
Bởi vậy, câu hỏi không chỉ là EVN đang có bao nhiêu tiền hay đang gánh bao nhiêu nợ. Câu hỏi lớn hơn là liệu Việt Nam có thể kể câu chuyện tài chính điện lực của mình một cách đầy đủ, minh bạch, dễ hiểu và đủ sức thuyết phục để xã hội đồng hành với những quyết sách khó nhưng cần thiết cho tương lai hay không.
Nếu làm được điều đó, dữ liệu sẽ trở thành nền tảng cho sự đồng thuận và là trợ lực cho quá trình hoạch định chính sách. Ngược lại, nếu các con số bị tách khỏi bối cảnh hoặc thiếu sự giải thích kịp thời, chính dữ liệu có thể trở thành nguồn gốc của những hoài nghi và áp lực không đáng có. Trong lĩnh vực năng lượng, nơi mọi quyết định đều liên quan đến tăng trưởng kinh tế, an sinh xã hội và an ninh quốc gia, áp lực từ nhận thức sai lệch đôi khi cũng có thể tạo ra những hệ lụy không kém phần nghiêm trọng so với những thách thức về kỹ thuật hay nguồn cung điện.
Tài chính điện lực dưới ánh sáng an ninh năng lượng - Bài 3: Minh bạch tài chính điện lực để giữ mạch năng lượng quốc gia - 11
