Nhiều điểm nghẽn cản trở hoạt động
Nhiều hợp tác xã nông nghiệp ở Quảng Ngãi đang đứng trước yêu cầu đổi mới phương thức hoạt động, nâng giá trị nông sản và mở rộng thị trường. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không ít đơn vị vẫn gặp khó khăn về vốn, nhân lực, hạ tầng và năng lực quản trị.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Ngãi, đến ngày 30/9/2026, toàn tỉnh có 742 hợp tác xã (HTX), trong đó HTX hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp có 535 đơn vị, chiếm 72,1%. Trong số này, 471 HTX đang hoạt động, còn 64 đơn vị ngừng hoạt động, chờ giải thể.
Cuối năm 2025, trong 458 HTX nông nghiệp được phân loại, chỉ 38 đơn vị được xếp loại tốt và 82 HTX loại khá. Trong khi đó, 292 HTX ở mức trung bình và 46 HTX yếu kém. Tỷ lệ HTX hoạt động hiệu quả, gồm loại tốt và khá, đạt 26,2% trong số HTX được phân loại.
Được thành lập năm 2022, HTX nông nghiệp và dịch vụ thương mại Làng Thanh niên (ở xã Sơn Tây Thượng) từng kỳ vọng tập hợp người dân cùng sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, sau vài năm hoạt động, HTX đã phải dừng hoạt động.
Theo anh Đỗ Minh Vương, thành viên HTX nông nghiệp và dịch vụ thương mại Làng Thanh niên, thời điểm mới thành lập, HTX có 29 thành viên, vốn điều lệ 2 tỷ đồng. Hai năm đầu, HTX vẫn duy trì hoạt động nhưng doanh thu thấp, chủ yếu đủ trang trải chi phí, chưa tạo được thu nhập ổn định cho thành viên. Hiệu quả kinh tế không như kỳ vọng khiến thành viên dần rời HTX. Cuối năm 2025, hợp tác xã dừng hoạt động.
Còn theo ông Nguyễn Thanh Phương, Phó Giám đốc HTX nông nghiệp Thắng Lợi (xã Long Phụng), đơn vị hiện có 320 ha lúa, nguồn thu chủ yếu từ dịch vụ thủy lợi nội đồng, bảo vệ thực vật và làm đất. Doanh thu hằng năm không lớn, phần lớn phục vụ thành viên nên khả năng tích lũy thấp.
Cán bộ chủ chốt của các hợp tác xã đa phần đã lớn tuổi, khả năng xây dựng phương án kinh doanh, tìm kiếm thị trường, ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số còn hạn chế.
“Đơn vị muốn mở rộng sang những lĩnh vực có giá trị cao hơn, trong đó có du lịch cộng đồng. Tuy nhiên, HTX chưa có hạ tầng cần thiết. Thành viên có thể góp vài chục triệu đồng để làm mô hình nhỏ, nhưng đầu tư lớn thì rất khó. HTX cũng khó vay vốn vì thiếu tài sản bảo đảm”,ông Phương nói.
Ông Nguyễn Quang Hòa, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn tỉnh cho biết, nguyên nhân HTX ngừng hoạt động đến từ nhiều phía. Một bộ phận HTX chậm đổi mới quản trị; cán bộ chủ chốt lớn tuổi, điều hành chủ yếu dựa vào kinh nghiệm. Khả năng xây dựng phương án kinh doanh, tìm kiếm thị trường, ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số còn hạn chế.
Nhiều HTX vẫn tập trung vào các dịch vụ đầu vào truyền thống, giá trị gia tăng thấp. Liên kết giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp chế biến chưa chặt chẽ, sản phẩm còn phụ thuộc nhiều vào thương lái. Cơ sở vật chất, đất đai, vốn và nhân lực chuyên môn cũng chưa đáp ứng yêu cầu.
Đổi mới từ thị trường, nâng giá trị sản phẩm
Ở chiều ngược lại, một số HTX đã kịp thời thích nghi để phát triển trong giai đoạn mới. Một số đơn vị đã chọn cách bắt đầu từ thị trường, tổ chức lại sản xuất và đẩy mạnh chế biến để nâng giá trị nông sản.
HTX sản xuất nông lâm nghiệp và thương mại dịch vụ Sơn Bua (xã Sơn Tây Thượng) được thành lập cuối năm 2020. HTX đã xây dựng nhà xưởng, hình thành vùng nguyên liệu, liên kết hơn 100 hộ dân cùng 10 thành viên chính thức.
Thay vì để người dân sản xuất rồi mới tìm đầu ra, HTX đã chủ động thu mua nông sản địa phương, cam kết đầu ra và chế biến sản phẩm. Chị Lê Thị Ánh, Giám đốc HTX sản xuất nông lâm nghiệp và thương mại dịch vụ Sơn Bua cho biết, đơn vị xác định chất lượng sản phẩm và thị trường là yếu tố quyết định. Sản xuất được tính toán theo nhu cầu tiêu thụ, đồng thời từng bước mở rộng vùng nguyên liệu.
Hiện hợp tác xã có 7 sản phẩm OCOP 3 sao, được đưa vào hệ thống đại lý, siêu thị và phân phối tại nhiều tỉnh, thành phố; doanh thu hơn 2 tỷ đồng/năm.
Tại HTX sản xuất và kinh doanh nấm Đức Nhuận (xã Long Phụng), đơn vị đã lựa chọn chế biến là hướng đi để nâng giá trị và giảm rủi ro đầu ra. Anh Lê Giang Phong, Giám đốc HTX cho rằng, điều quan trọng là phải trả lời được hai câu hỏi: “Làm cái gì, bán cho ai?”.
“Khi thị trường nấm tươi gặp khó, nhất là trong thời gian dịch Covid-19, HTX đã chuyển một phần sản lượng sang sấy khô, làm bột nêm và trà. Sản phẩm bảo quản được lâu hơn, từ đó, HTX có thể duy trì sản xuất và tiếp tục thu mua nấm cho người dân”,anh Phong cho hay.
Hiện tại, HTX có 10 sản phẩm OCOP, trong đó nấm linh chi đạt tiêu chuẩn 4 sao. Các sàn giao dịch điện tử như: Facebook, TikTok, Zalo… cũng được HTX dùng để giới thiệu, bán sản phẩm và tiếp cận khách hàng.
Ông Nguyễn Lâm Cảnh, Giám đốc Liên minh HTX tỉnh Quảng Ngãi cho rằng, những HTX hoạt động hiệu quả thường có sản phẩm chủ lực, người đứng đầu tâm huyết, phương án sản xuất kinh doanh rõ ràng và chủ động tìm kiếm thị trường. Các HTX này không trông chờ vào chính sách hỗ trợ, mà chủ động huy động nguồn lực, đổi mới cách quản lý, ứng dụng công nghệ, xây dựng thương hiệu và tìm đối tác.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi Đỗ Tâm Hiển cho biết, trong giai đoạn 2026 - 2030, phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã nông nghiệp được tỉnh xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm.
Tỉnh dự kiến sẽ tăng cường đào tạo, tập huấn nâng cao năng lực quản trị, chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc và ứng dụng AI trong điều hành cho đội ngũ quản lý hợp tác xã nông nghiệp.
Thời gian tới, tỉnh sẽ chuyển từ hỗ trợ từng nội dung sang hỗ trợ theo chuỗi giá trị. Nhà nước không làm thay hợp tác xã, nhưng tạo môi trường, kết nối các chủ thể và hỗ trợ những khâu hợp tác xã khó tự thực hiện.
Ông Đỗ Tâm Hiển, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi cho rằng, việc hỗ trợ hợp tác xã không chỉ dừng ở cấp vốn, tập huấn hay quảng bá sản phẩm. Điều quan trọng là tạo điều kiện để hợp tác xã có năng lực tổ chức sản xuất, có thị trường và đủ sức tham gia chuỗi giá trị. Phần việc của Nhà nước là tạo cơ chế, hạ tầng và nguồn lực ban đầu, còn hợp tác xã phải tự nâng năng lực quản trị, chủ động sản xuất, tìm thị trường và chịu trách nhiệm về hiệu quả hoạt động.