Lịch sử cách mạng thế giới và thực tiễn sinh động của đất nước đã chứng minh một chân lý trường tồn: Mọi cuộc xung đột chính trị xét đến cùng đều bắt nguồn từ cuộc cạnh tranh về mặt tư tưởng. Mọi sự sụp đổ hay thay đổi của một chế độ xã hội trước hết đều bắt đầu từ sự rạn nứt trong nhận thức của con người. Chính vì vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng thực chất là bảo vệ niềm tin chiến lược của Nhân dân đối với mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, bảo vệ hệ giá trị, lý tưởng và con đường đi lên mà toàn thể dân tộc Việt Nam đã lựa chọn. Trong bối cảnh chuyển đổi số, toàn cầu hóa và sự bùng nổ của các hiện tượng tín ngưỡng, tôn giáo mới, trận địa tư tưởng này đang phải đối mặt với những thách thức mang tính bước ngoặt.
Những thách thức mới
Trong tình hình mới, cuộc đấu tranh trên mặt trận tư tưởng không còn diễn ra giữa đúng và sai một cách đơn thuần, mà đã dịch chuyển sang những hình thái tinh vi, hiểm độc và khó nhận diện hơn rất nhiều, cụ thể:
Thứ nhất,sự cạnh tranh khốc liệt và trực diện trong “không gian niềm tin”: Nếu như trước đây, đời sống tinh thần của đại bộ phận quần chúng được định hướng bền vững bởi hệ thống gia đình, nhà trường và các tổ chức chính trị - xã hội, thì ngày nay, dòng chảy thông tin không biên giới đã mở toang cánh cửa nhận thức của mỗi cá nhân trước vô số hệ giá trị phức tạp. Chưa bao giờ con người có nhiều cơ hội tiếp cận thông tin, nhưng cũng chưa bao giờ đứng trước nguy cơ nhiễu loạn lớn như hiện nay. Lợi dụng điều đó, các tà đạo, giáo phái lạ xuất hiện như những “nhà cung cấp niềm tin” tinh vi, đánh trúng vào những khoảng trống tâm lý, nỗi lo âu thời đại để đưa ra những lời hứa hẹn huyễn hoặc về sự cứu rỗi, chữa lành hay cải biến vận mệnh.
Thứ hai,nguy cơ hình thành các cộng đồng nhận thức khép kín, những “ốc đảo niềm tin” nằm ngoài sự dẫn dắt của các giá trị xã hội tích cực. Khi rơi vào “ốc đảo”, các tín đồ có xu hướng tuyệt đối hóa niềm tin, chỉ tiếp nhận thông tin từ các giáo chủ và quay lưng, nghi ngờ, phủ nhận mọi nguồn thông tin chính thống của Đảng và Nhà nước. Khi khả năng phản biện độc lập bị suy giảm, cộng đồng tín ngưỡng rất dễ chuyển hóa thành cộng đồng lệ thuộc nhận thức, đây chính là môi trường lý tưởng để các quan điểm cực đoan, sai lệch hoặc chống đối nảy mầm.
Thứ ba,sự xuất hiện của hình thức “truyền giáo bằng thuật toán” trên không gian mạng. Các thuật toán thông minh vô tình trở thành công cụ khuếch đại tư tưởng độc hại. Chỉ cần người dùng một vài lần tò mò xem các nội dung về tâm linh lệch lạc, hệ thống sẽ liên tục bủa vây, dồn dập đề xuất các nội dung tương tự. Quá trình đó tạo nên những “buồng dội âm thông tin”, giam lỏng họ trong hệ thống niềm tin sai lệch mà không tự nhận ra. Đây là thách thức hoàn toàn mới, bởi trận địa tư tưởng hiện nay không chỉ tồn tại trong đời sống thực mà đã chuyển dịch mạnh mẽ lên các nền tảng số xuyên biên giới với tốc độ vượt xa các phương thức quản lý truyền thống.
Thứ tư, âm mưu “quốc tế hóa” các vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo mới để gây sức ép chính trị đối với Việt Nam. Các thế lực thù địch không chỉ lợi dụng các tà đạo để tác động trong nước mà còn tìm cách đưa các vấn đề này ra các diễn đàn quốc tế. Thông qua các báo cáo định kiến, thiếu khách quan, các chiến dịch truyền thông mang động cơ chính trị, họ cố tình bóp méo, xây dựng hình ảnh sai lệch về tình hình tự do tín ngưỡng tại Việt Nam để gây sức ép về ngoại giao và nhân quyền. Điều này đòi hỏi cuộc đấu tranh của ta phải được triển khai đồng bộ trên cả mặt trận đối ngoại và truyền thông quốc tế.
Thứ năm,nguy cơ chuyển hóa nguy hiểm từ “lệ thuộc tinh thần” sang “lệch lạc chính trị”. Dù không phải mọi cá nhân tham gia các hiện tượng tôn giáo mới đều có động cơ chính trị ngay từ đầu, nhưng khi một người đã đánh mất khả năng phản biện độc lập và lệ thuộc hoàn toàn vào hệ thống giáo lý khép kín, họ rất dễ bị các thế lực phản động dắt mũi, hướng lái sang các nhận thức sai lệch về chính trị. Đây chính là điểm giao thoa nguy hiểm, bởi mục tiêu tối hậu của “diễn biến hòa bình”, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” xét đến cùng đều nhằm xói mòn niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ.
Giải pháp bảo vệ “trận địa niềm tin”
Nhận diện đúng nguy cơ là điều kiện tiên quyết, nhưng điều quan trọng hơn là phải kiến tạo được những giải pháp có tầm chiến lược, đặt trong tư duy mới: Không chỉ đấu tranh với cái sai, mà còn phải chủ động xây dựng, củng cố cái đúng; không chỉ ngăn chặn nguy cơ trước mắt, mà phải xây dựng sức đề kháng lâu dài cho toàn xã hội. Hệ thống giải pháp cần tập trung vào 6 mũi nhọn cốt lõi:
Thứ nhất, xây dựng “sức đề kháng tư tưởng” cho xã hội, đây là giải pháp căn cơ nhất để vô hiệu hóa các tác động tiêu cực từ các hiện tượng tín ngưỡng, tôn giáo mới.
Sức sống của một hệ tư tưởng phụ thuộc trước hết vào khả năng thuyết phục và được Nhân dân tự nguyện tiếp nhận, chứ không thể chỉ dựa vào các biện pháp hành chính. Phải nâng cao năng lực nhận thức, trình độ dân trí và khả năng phản biện của người dân trước các thủ đoạn thao túng tâm lý, trục lợi tâm linh. Khi tri thức trở thành “lá chắn”, khoa học là “kim chỉ nam” và bản lĩnh là “hệ miễn dịch”, những luận điệu phản khoa học, phản động sẽ tự động mất đi cơ hội bén rễ.
Thứ hai, không để xuất hiện những “khoảng trống niềm tin” trong đời sống xã hội.
Giải pháp lâu dài nhất là tiếp tục chăm lo, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của Nhân dân, bảo đảm an sinh xã hội, thu hẹp khoảng cách giàu nghèo và tạo dựng môi trường sống lành mạnh, nhân văn. Khi người dân có cuộc sống ổn định, có điểm tựa vững chắc từ cộng đồng, những lời hứa hẹn viển vông về “phép màu” huyền bí sẽ không còn sức tác động.
Thứ ba, chủ động chiếm lĩnh không gian mạng – mặt trận tư tưởng quan trọng nhất của thời đại số.
Nếu như trong thế kỷ XX, báo chí, phát thanh và truyền hình là những công cụ định hình dư luận chủ yếu thì trong thế kỷ XXI, không gian mạng đã trở thành trận địa tư tưởng có sức ảnh hưởng rộng lớn nhất.
Một thực tế không thể phủ nhận là nhiều hiện tượng tín ngưỡng, tôn giáo mới hiện nay phát triển chủ yếu thông qua Facebook, YouTube, TikTok và các nền tảng xuyên biên giới khác. Không ít tổ chức đã tận dụng triệt để các thuật toán đề xuất nội dung để lan truyền các quan điểm lệch lạc, mê tín dị đoan hoặc các luận điệu xuyên tạc.
Do đó, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong thời đại số phải chủ động tạo ra những dòng thông tin tích cực, hấp dẫn, có sức lan tỏa và đủ sức cạnh tranh trên môi trường mạng, đồng thời cần có sức lan tỏa rộng rãi, nói bằng ngôn ngữ hiện đại để tiếp cận và định hướng thế hệ trẻ.
Thứ tư, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước đối với các hiện tượng tín ngưỡng, tôn giáo mới.
Thực tiễn cho thấy các hiện tượng tín ngưỡng, tôn giáo mới thường vận động rất nhanh, biến đổi rất linh hoạt và tận dụng triệt để những khoảng trống trong quản lý xã hội. Do đó, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo; nâng cao hiệu quả công tác nắm tình hình, dự báo chiến lược; chủ động phát hiện từ sớm, từ xa các dấu hiệu phức tạp liên quan đến các hiện tượng tín ngưỡng, tôn giáo mới.
Đồng thời, cần phân biệt rõ giữa nhu cầu tín ngưỡng chính đáng với các hành vi lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo để trục lợi, tuyên truyền mê tín dị đoan, vi phạm pháp luật hoặc xâm phạm an ninh quốc gia.
Mọi hành vi lợi dụng tự do tín ngưỡng, tôn giáo để chống phá Đảng, Nhà nước, chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc, xâm hại lợi ích quốc gia phải được phát hiện, đấu tranh và xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật.
Thứ năm, kết hợp chặt chẽ giữa bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng với bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của Nhân dân.
Đây là nguyên tắc có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đấu tranh với các hiện tượng biến tướng không có nghĩa là hạn chế quyền tự do tín ngưỡng của người dân. Tinh thần này đã được khẳng định mạnh mẽ trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng: “Bảo đảm, tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo và không tín ngưỡng, tôn giáo của người dân; vận động, đoàn kết, tập hợp các tổ chức tôn giáo, tín đồ, chức sắc, chức việc, nhà tu hành sống "tốt đời, đẹp đạo", đồng hành cùng dân tộc, tích cực tham gia các cuộc vận động, phong trào thi đua yêu nước”. Chính việc bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng chân chính mới là cơ sở để cô lập các phần tử trục lợi pháp luật. Nơi nào tôn giáo hoạt động ổn định, đồng hành cùng đất nước, nơi đó các luận điệu xuyên tạc về “đàn áp tôn giáo” sẽ tự mất đi đất sống.
Thứ sáu, nâng tầm đấu tranh trên mặt trận đối ngoại và truyền thông quốc tế.
Trong bối cảnh các thế lực thù địch đang tìm cách quốc tế hóa vấn đề tôn giáo để gây sức ép đối với Việt Nam, công tác đấu tranh đối ngoại cần được triển khai chủ động, bài bản và hiệu quả hơn.
Cần tiếp tục đẩy mạnh đối thoại với các quốc gia, tổ chức quốc tế trên tinh thần thẳng thắn, xây dựng và tôn trọng lẫn nhau; chủ động cung cấp thông tin khách quan về tình hình tự do tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam; kịp thời phản bác các thông tin sai lệch, các báo cáo mang định kiến hoặc động cơ chính trị.
Đồng thời, cần phát huy vai trò của các cơ quan báo chí, truyền thông, học giả, chuyên gia và cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài trong việc lan tỏa hình ảnh chân thực về đời sống tôn giáo phong phú, đa dạng và cởi mở ở Việt Nam; qua đó làm thất bại âm mưu lợi dụng vấn đề tôn giáo để xuyên tạc, chống phá đất nước.
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trước tác động của các hiện tượng tín ngưỡng, tôn giáo mới xét đến cùng chính là bảo vệ niềm tin của Nhân dân vào con đường phát triển của đất nước, bảo vệ khối đại đoàn kết toàn dân tộc và những giá trị thiêng liêng đã được khẳng định bằng xương máu của nhiều thế hệ.
