Nhận diện những “nút thắt” căn cơ
Hải Phòng - thành phố cảng biển lớn nhất miền Bắc đang đứng trước vận hội lịch sử để tái thiết và khẳng định vị thế “cái nôi” của ngành công nghiệp đóng tàu Việt Nam. Trong giai đoạn phát triển mới, việc khôi phục ngành đóng tàu không chỉ mang ý nghĩa kinh tế thuần túy mà còn là động lực then chốt thúc đẩy hệ sinh thái công nghiệp cơ khí chế tạo, công nghiệp hỗ trợ và kinh tế biển quốc gia vươn tầm quốc tế.
Tại Hội thảo “Công nghiệp vật liệu và Công nghiệp cơ khí, chế tạo Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới” do Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Quốc hội tổ chức sáng 15/6, ông Phạm Tuấn Hải, Phó Giám đốc Sở Công Thương Hải Phòng cho biết, việc khôi phục và phát triển ngành công nghiệp đóng tàu tại Hải Phòng sẽ trở thành động lực phát triển ngành cơ khí chế tạo và công nghiệp hỗ trợ trong giai đoạn mới.
Ông Phạm Tuấn Hải, Phó Giám đốc Sở Công Thương Hải Phòng cho biết, việc khôi phục và phát triển ngành công nghiệp đóng tàu tại Hải Phòng sẽ tạo động lực cho phát triển cơ khí, chế tạo.
Tóm tắt lịch sử phát triển ngành đóng tàu Hải Phòng, ông Phạm Tuấn Hải, cho biết, ngành đóng tàu Hải Phòng đã trải qua hơn ba thập kỷ chuyển mình với nhiều cung bậc thăng trầm, gắn liền với tiến trình đổi mới và hội nhập của đất nước. Từ năm 1986 đến nay, lịch sử ngành đóng tàu tại đây được khắc họa rõ nét qua năm mốc thời gian quan trọng, phản ánh sự thay đổi về tư duy chiến lược và mô hình phát triển.
Giai đoạn 1986 - 2000 đánh dấu cuộc chuyển đổi từ tư duy sản xuất theo kế hoạch pháp lệnh sang hạch toán kinh doanh, buộc các nhà máy phải tự chủ tài chính trong bối cảnh khan hiếm nguồn lực. Bước sang giai đoạn 2000 - 2008, với chủ trương xây dựng các tập đoàn kinh tế mạnh, Tổng công ty Công nghiệp Tàu thủy Việt Nam (Vinashin) đã biến Hải Phòng thành “đại công trường” với sứ mạng đưa Việt Nam trở thành quốc gia đóng tàu hàng đầu khu vực.
Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu giai đoạn 2008 - 2012 đã gây ra cú sốc lớn, dẫn đến sự sụp đổ của mô hình cũ. Từ năm 2013, ngành đóng tàu Hải Phòng bước vào giai đoạn tái cơ cấu (SBIC) và ghi nhận sự trỗi dậy của các mô hình liên doanh tinh gọn, chuyên sâu. Điển hình là liên doanh Damen - Sông Cấm, tập trung vào các dòng tàu chuyên dụng công nghệ cao như tàu kéo, tàu cao tốc, tàu tìm kiếm cứu nạn theo tiêu chuẩn G7. Từ năm 2021 đến nay, ngành đóng tàu Hải Phòng đang đón nhận những tín hiệu phục hồi mạnh mẽ khi thị trường thế giới khởi sắc và xu hướng “vận tải xanh” (Green Shipping) trở nên cấp thiết. Nhiều doanh nghiệp tại Hải Phòng đã ký kết được các đơn hàng xuất khẩu giá trị lớn, khẳng định năng lực chế tạo của đội ngũ kỹ sư Việt Nam trên bản đồ đóng tàu thế giới.
Công ty TNHH MTV Đóng tàu Phà Rừng là một điểm sáng khi ký hợp đồng đóng mới 10 tàu chở dầu, hóa chất trọng tải 13.000 tấn cho đối tác Hàn Quốc. Năm 2025, đơn vị này đã bàn giao 3 tàu và sửa chữa khoảng 90 tàu biển - mức cao nhất từ trước đến nay, đạt giá trị sản xuất 846 tỷ đồng, vượt 25% kế hoạch năm.
Tương tự, Công ty TNHH MTV Đóng tàu Nam Triệu đã hạ thủy thành công tàu hàng 65.000 DWT, thuộc nhóm tàu trọng tải lớn nhất do Việt Nam tự chế tạo, đảm bảo việc làm cho người lao động đến năm 2029. Công ty Cổ phần Đóng tàu Sông Cấm cũng duy trì ổn định giá trị sản xuất hằng năm trên 1.400 tỷ đồng với các đơn hàng tàu lai dắt xuất khẩu sang châu Âu và tàu dịch vụ điện gió ngoài khơi cho Na Uy. Đặc biệt, Công ty CP Đóng tàu Thái Bình Dương đã đóng mới và bàn giao các tàu từ 15.000 đến trên 30.000 tấn, nâng năng lực sửa chữa lên tới 56.000 DWT.
Dù đang trên đà phục hồi, song theo Phó Giám đốc Sở Công Thương thành phố, ngành đóng tàu Hải Phòng vẫn phải đối mặt với bốn thách thức mang tính hệ thống, ảnh hưởng đến khả năng phát triển bền vững.
Thứ nhấtlà hạn chế về quỹ đất. Nhiều cơ sở đóng tàu hiện hữu có mặt bằng chật hẹp, khó mở rộng sản xuất. Việc quy hoạch các khu vực dành riêng cho công nghiệp đóng tàu và công nghiệp hỗ trợ chưa thực sự đồng bộ với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Thứ hailà tình trạng thiếu hụt lao động kỹ thuật. Mặc dù thành phố đã ban hành nhiều chính sách đào tạo và thu hút nhân tài, nhưng lực lượng lao động trẻ vẫn chưa mặn mà với nghề do đặc thù công việc nặng nhọc và độc hại, dù mức lương trung bình đã đạt khoảng 15 triệu đồng/tháng.
Thứ balà sự phụ thuộc về công nghệ lõi. Các doanh nghiệp hiện mới tập trung vào đóng mới theo thiết kế đặt hàng. Khả năng thiết kế tổng thể, chế tạo hệ thống động lực và các thiết bị chuyên dụng cao cấp vẫn phụ thuộc nhiều vào đối tác nước ngoài. Tỷ lệ nội địa hóa đối với các thiết bị có giá trị gia tăng cao hiện vẫn chưa đáp ứng yêu cầu tự chủ.
Cuối cùnglà hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ chưa tương xứng. Sự liên kết giữa doanh nghiệp đóng tàu với các ngành cơ khí, luyện kim, điện tử trên địa bàn còn lỏng lẻo, dẫn đến chi phí sản xuất cao và giảm sức cạnh tranh so với các trung tâm đóng tàu trong khu vực.
Chiến lược “Tổ hợp” và định hướng phát triển bền vững
Để khôi phục vị thế trung tâm đóng tàu hàng đầu, Phó Giám đốc Sở Công Thương thành phố Phạm Tuấn Hải cho biết, Hải Phòng định hướng phát triển theo mô hình “Tổ hợp” công nghiệp đóng tàu. Đây là mô hình liên kết chặt chẽ giữa chính quyền, doanh nghiệp đóng tàu các quy mô, doanh nghiệp phụ trợ cùng các trường đại học và viện nghiên cứu.
“Dựa trên kinh nghiệm từ Nhật Bản và Hàn Quốc, Hải Phòng sẽ khuyến khích hợp tác chuỗi giá trị, nơi xưởng đóng tàu liên kết bền vững với các nhà cung cấp thép, thiết bị và dịch vụ hậu cần cảng biển. Các sản phẩm trọng tâm được xác định bao gồm: tàu container cỡ lớn, tàu chở nhiên liệu xanh, tàu phục vụ điện gió ngoài khơi, tàu hậu cần nghề cá và tàu công vụ an ninh quốc phòng”,ông Phạm Tuấn Hải thông tin.
Cũng theo ông Hải, thành phố sẽ ưu tiên phát triển năng lực thiết kế tàu thủy, coi đây là khâu đột phá để nâng cao giá trị gia tăng. Các cơ chế hỗ trợ đào tạo kỹ sư thiết kế, đầu tư hạ tầng nghiên cứu và phát triển (R&D) sẽ được đẩy mạnh nhằm từng bước làm chủ công nghệ.
Nhằm tạo động lực mạnh mẽ cho ngành đóng tàu, Sở Công Thương Hải Phòng đề xuất Quốc hội xem xét các cơ chế đặc thù mang tính đột phá. Trọng tâm là đề nghị bổ sung nội dung phát triển công nghiệp đóng tàu vào Nghị quyết số 226/2025/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển thành phố Hải Phòng. Trong đó, xác định đóng tàu là nhóm ngành nghề đặc biệt ưu đãi đầu tư.
Đặc biệt, kiến nghị cho phép thành phố được thu hồi đất và cho thuê đất không qua đấu giá để thực hiện các dự án cơ sở đóng mới, sửa chữa tàu nhằm thu hút các nhà đầu tư chiến lược, giải quyết khó khăn đặc thù về vị trí đất đai tiếp giáp sông biển.
Bên cạnh đó, việc sớm ban hành Luật Công nghiệp trọng điểm được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý vững chắc cho ngành công nghiệp đóng tàu và công nghiệp hỗ trợ phát triển theo hướng hiện đại, tự chủ. Đóng tàu là ngành công nghiệp tích hợp trình độ cao, có tác động lan tỏa mạnh mẽ đến toàn bộ hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ, từ cơ khí chế tạo đến công nghệ số và logistics
Phó Giám đốc Sở Công Thương thành phố Hải Phòng khẳng định, với sự đồng hành của Trung ương và quyết tâm của địa phương, Hải Phòng tiếp tục khẳng định vai trò là trung tâm đóng tàu của cả nước, góp phần hiện thực hóa Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Thành phố Hải Phòng định hướng phát triển ngành công nghiệp đóng tàu theo mô hình “Tổ hợp” công nghiệp đóng tàu, với sự liên kết chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các doanh nghiệp đóng tàu lớn - vừa - nhỏ, các doanh nghiệp phụ trợ, các trường đại học và viện nghiên cứu.
