Ngày 30/9, tại Hà Nội, Trung tâm Hành động bom mìn quốc gia Việt Nam (Bộ Quốc phòng) phối hợp với Tổ chức Viện trợ Nhân dân Na Uy (NPA) tổ chức Hội thảo"Nghiên cứu ứng dụng công nghệ hệ thống thông tin địa lý (GIS) cho xác định mức độ ưu tiên và hỗ trợ ra quyết định trong công tác khắc phục hậu quả bom mìn sau chiến tranh". Đại tá Hà Đình Hương, Phó Tổng giám đốc Thường trực VNMAC chủ trì hội thảo.
Bài toán nguồn lực trên diện tích ô nhiễm lớn
Phát biểu khai mạc, Đại tá Hà Đình Hương cho biết, trước đây việc xác định khu vực rà phá, giải phóng đất chủ yếu dựa vào bản đồ khu vực nghi ngờ ô nhiễm bom mìn (BMA) được công bố từ kết quả khảo sát diện rộng. Trên thực tế, diện tích nghi ngờ ô nhiễm rất lớn, trong khi nguồn lực về tài chính, nhân lực và trang thiết bị có hạn. Nếu chỉ dựa vào thông tin ô nhiễm thuần túy, việc điều phối nguồn lực có lúc chưa sát với nhu cầu phát triển cấp bách của từng địa phương.
Từ yêu cầu đó, VNMAC phối hợp với NPA, sử dụng nguồn tài trợ của Chính phủ Hoa Kỳ, nghiên cứu thí điểm phương pháp xác định mức độ ưu tiên và hỗ trợ ra quyết định dựa trên nền tảng GIS tại tỉnh Quảng Ngãi - một trong những địa phương chịu hậu quả bom mìn nặng nề.
Theo số liệu điều tra được công bố tại hội thảo, toàn tỉnh Quảng Ngãi ghi nhận hơn 77.000 điểm ném bom chùm, gần 1,8 triệu quả bom các loại, cùng 373 khu vực nghi ngờ ô nhiễm với tổng diện tích 7.592 km². Theo đại biểu tỉnh Quảng Ngãi, địa phương đang đẩy mạnh phát triển Khu kinh tế Dung Quất, các tuyến cao tốc, khu dân cư mới và công trình an sinh xã hội, nên nhu cầu làm sạch đất rất cấp bách.
Năm lớp dữ liệu trên một bản đồ
Trình bày kết quả nghiên cứu, Thượng tá Vũ Thanh Thủy, Phó Giám đốc Trung tâm Cơ sở dữ liệu bom mìn quốc gia (VNMAC) cho biết, mô hình tích hợp 5 nhóm chỉ số: mật độ bom mìn, diện tích nghi ngờ ô nhiễm, mật độ dân cư, điểm nóng rủi ro tai nạn và biến động sử dụng đất theo quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021-2030.
Trong đó, dữ liệu ném bom được khai thác từ nguồn của quân đội Hoa Kỳ; mật độ dân cư được tính qua dữ liệu nhà ở (Google Building); biến động sử dụng đất được tổng hợp từ văn bản, bản đồ quy hoạch cấp tỉnh và Trung ương. Lớp điểm nóng rủi ro được xây dựng bằng cách kết hợp chỉ số bom mìn với chỉ số mật độ nhà ở trên lưới 500 m x 500 m, sau đó áp dụng phương pháp phân tích điểm nóng tối ưu.
Điểm mới của phương pháp nằm ở việc chuyển từ"bản đồ ô nhiễm"sang"bản đồ ưu tiên hành động". Mức độ ưu tiên được xác định dựa trên cả sự hiện diện của bom mìn lẫn khả năng tác động đến con người và các hoạt động phát triển.
Theo nhóm nghiên cứu, bản đồ ưu tiên có tính chất hỗ trợ ra quyết định, không thay thế điều tra thực địa và quyết định chuyên môn; giúp thu hẹp phạm vi phân tích, xác định nơi cần ưu tiên khảo sát, bổ sung dữ liệu và bố trí nguồn lực.
Đối với mô hình tích hợp 5 nhóm chỉ số, đại biểu tỉnh Quảng Ngãi đánh giá cao việc chia lưới 500 m x 500 m. Bởi, sau sắp xếp đơn vị hành chính, địa bàn nhiều xã ở Quảng Ngãi mở rộng gấp 2-3 lần, nhất là các xã miền núi. Trong một xã có thể có thôn dân cư đông đúc, cánh đồng ven sông và cả rừng sâu ít người qua lại. Lưới ô vuông giúp khoanh vùng chính xác ô đất cần xử lý ngay, ô đất có thể giãn tiến độ, tránh rà phá dàn trải, tốn kém.
Kết quả nghiên cứu cũng là căn cứ để các sở, ngành tham mưu UBND tỉnh đưa rà phá bom mìn vào kế hoạch đầu tư, đồng thời điều phối các tổ chức quốc tế vào đúng những xã có nhu cầu cấp thiết nhất, tránh chồng chéo địa bàn hoạt động.
Để mô hình phát huy hiệu quả, Quảng Ngãi đề nghị có cơ chế đồng bộ dữ liệu định kỳ theo quý hoặc năm giữa VNMAC và các sở, ngành; sớm triển khai nền tảng WebGIS có phân quyền, để lãnh đạo tỉnh, sở, ngành và UBND cấp xã tra cứu, chồng lớp bản đồ quy hoạch lên lớp dữ liệu bom mìn; tổ chức tập huấn cho cán bộ chuyên môn.
Tỉnh cũng đề nghị được tiếp tục là địa bàn thử nghiệm giai đoạn 2, đồng thời mong các nhà tài trợ hỗ trợ kinh phí rà phá thực tế tại những xã được mô hình xác định.
Trong khuôn khổ hội thảo, các đại biểu dành thời gian tập trung trao đổi về khả năng áp dụng phương pháp GIS tại các địa phương; yêu cầu chuẩn hóa dữ liệu đầu vào (bom mìn, địa giới, dân cư, quy hoạch đất) và điều chỉnh tiêu chí, trọng số ưu tiên. Đồng thời, nhấn mạnh việc liên tục cập nhật dữ liệu để phản ánh chính xác thực tế, hỗ trợ hiệu quả quản lý, lập kế hoạch, điều phối nguồn lực và giám sát tiến độ khắc phục hậu quả bom mìn.
Hướng tới nền tảng GIS dùng chung
Kết luận hội thảo, Đại tá Hà Đình Hương đánh giá, việc chuyển từ quản lý dựa trên"bản đồ ô nhiễm"sang"bản đồ rủi ro và xác định mức độ ưu tiên"là hướng đi đúng, tiệm cận tiêu chuẩn hành động bom mìn quốc tế.
Mô hình 5 nhóm chỉ số đã phân loại rủi ro rõ ràng ở cấp xã và ô lưới, giúp tối ưu nguồn lực, bảo đảm đất sau rà phá phục vụ đúng mục tiêu an sinh và phát triển kinh tế của địa phương. Hội thảo cũng chỉ ra những điểm cần hoàn thiện, gồm chuẩn hóa dữ liệu đầu vào và điều chỉnh bộ trọng số theo từng mục tiêu: khảo sát, rà phá, giáo dục phòng tránh tai nạn bom mìn hay quy hoạch đô thị.
Thời gian tới, VNMAC tập trung chuẩn hóa dữ liệu bom mìn, địa giới hành chính, dân cư và quy hoạch sử dụng đất theo mô hình thống nhất; hoàn thiện bộ chỉ số, trọng số; từng bước xây dựng nền tảng GIS dùng chung để các cấp, các ngành, các địa phương cùng khai thác, cập nhật và giám sát.
Trung tâm Cơ sở dữ liệu bom mìn quốc gia được giao chủ trì, phối hợp với chuyên gia NPA tiếp thu ý kiến, tinh chỉnh thuật toán và bộ trọng số. VNMAC sẽ mở rộng thử nghiệm tại Quảng Trị, Nghệ An, Hà Tĩnh, Lạng Sơn và một số địa phương khác, trước khi báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét áp dụng trên phạm vi toàn quốc.
