Từ tài nguyên văn hóa đến hành trình trải nghiệm có giá trị thực
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam (Nghị quyết số 80-NQ/TW) đặt ra yêu cầu nhìn nhận văn hóa không chỉ là lĩnh vực cần bảo tồn, thụ hưởng mà còn là nguồn lực có khả năng đóng góp trực tiếp vào phát triển. Với TP. Hồ Chí Minh, điều này đòi hỏi phải khai thác tốt hơn kho tài nguyên văn hóa phong phú, kết nối các giá trị di sản với hoạt động sáng tạo, dịch vụ và nhu cầu của công chúng, trên cơ sở giữ gìn bản sắc Thành phố.
Nghị quyết số 80-NQ/TW đặt ra yêu cầu nhìn nhận văn hóa không chỉ là lĩnh vực cần bảo tồn, thụ hưởng mà còn là nguồn lực có khả năng đóng góp trực tiếp vào phát triển.
Một hướng tiếp cận được ThS. Phan Nghị Nguyên, đại diện Hiteck Solution cùng cộng sự, đề xuất trong nghiên cứu "Mô hình tích hợp di sản, thể thao và kinh tế tuần hoàn bằng trò chơi hóa và công nghệ thực tế ảo” - là xây dựng hệ sinh thái “Sài Gòn Trải nghiệm số”. Mô hình kết nối ba yếu tố di sản, thể thao và kinh tế tuần hoàn trên một nền tảng chung, tạo thành hành trình từ tương tác trên môi trường số đến trải nghiệm và tiêu dùng thực tế.
Theo đề xuất, người dùng có thể khám phá các điểm di sản thông qua bản đồ số, hình ảnh 3D và nội dung giới thiệu được thiết kế theo từng địa điểm. Hoạt động thể thao như chạy bộ, đạp xe cũng có thể được kết nối với nền tảng số và thiết bị đeo thông minh. Những trải nghiệm này tiếp tục dẫn người tham gia đến các điểm tham quan, sự kiện hoặc chương trình sử dụng sản phẩm xanh thông qua vé và voucher.
Điểm cốt lõi của mô hình không nằm ở việc số hóa thông tin hay tạo thêm một kênh quảng bá điểm đến, mà ở khả năng chuyển đổi trải nghiệm trực tuyến thành hoạt động và chi tiêu thực tế. Khi người dùng được dẫn dắt từ không gian số đến bảo tàng, sự kiện thể thao hoặc điểm tham quan, họ có thể tiếp tục sử dụng các dịch vụ ăn uống, mua sắm, vận chuyển và những dịch vụ liên quan. Giá trị kinh tế vì vậy không chỉ giới hạn ở vé tham quan hay phí tham gia ban đầu, mà có thể lan tỏa sang nhiều lĩnh vực dịch vụ đô thị.
Tuy nhiên, để chuyển hóa di sản thành sản phẩm trải nghiệm có sức hấp dẫn và khả năng phát triển lâu dài, vấn đề trước tiên vẫn là nhận diện đúng giá trị văn hóa, xác định cách thức khai thác phù hợp với đặc điểm của từng loại hình di sản.
PGS.TS. Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh, cho rằng bản sắc văn hóa của TP. Hồ Chí Minh không chỉ nằm ở hệ thống di tích lịch sử, công trình kiến trúc hay thiết chế văn hóa, mà còn hiện diện trong những khu phố, chợ truyền thống, không gian tín ngưỡng, ẩm thực, hoạt động nghệ thuật và sự giao lưu giữa các cộng đồng. Những lớp giá trị này đan xen, tương tác, cùng hình thành bản sắc văn hóa đặc trưng của Thành phố.
Theo ông, bảo tồn di sản không thể chỉ tập trung vào việc giữ gìn yếu tố vật thể, tu bổ công trình hay duy trì các hình thức thực hành truyền thống, mà cần bảo đảm di sản tiếp tục có sức sống, được cộng đồng tham gia, thực hành và trao truyền. Việc chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành sản phẩm, dịch vụ phải dựa trên sự hiểu biết về giá trị, đặc điểm và bối cảnh của từng loại hình, tôn trọng cộng đồng chủ thể và bảo đảm tính xác thực. Không phải di sản nào cũng cần thương mại hóa.
Cần cơ chế vận hành và lộ trình thí điểm phù hợp
Nếu Nghị quyết số 80-NQ/TW xác lập định hướng phát huy văn hóa thành nguồn lực phát triển, thì yêu cầu tiếp theo là hình thành những mô hình có khả năng kết nối tài nguyên văn hóa với chủ thể sáng tạo, doanh nghiệp và thị trường. Trong nghiên cứu của Thạc sĩ Phan Nghị Nguyên và cộng sự, Luật Phát triển đô thị được nhìn nhận là cơ sở mở thêm công cụ để TP. Hồ Chí Minh chủ động tổ chức không gian văn hóa, thể thao, sáng tạo; đặt hàng nội dung và nền tảng số; thu hút nhà đầu tư chiến lược, đồng thời khuyến khích hợp tác công – tư.
Với hệ thống di sản, ẩm thực và các hoạt động nghệ thuật đa dạng, TP. Hồ Chí Minh đang có nhiều lợi thế để phát triển du lịch văn hoá.
Đối với mô hình trải nghiệm số, vai trò của Nhà nước không nhất thiết là trực tiếp đầu tư và vận hành toàn bộ nền tảng. Cơ quan quản lý có thể đảm nhận việc định hướng, bảo đảm nội dung di sản, xây dựng quy chế và điều phối các lĩnh vực liên quan; doanh nghiệp công nghệ tham gia đầu tư, phát triển sản phẩm, vận hành và kết nối thị trường.
Về lộ trình triển khai, Thạc sĩ Phan Nghị Nguyên đề xuất không xây dựng toàn bộ hệ thống ngay từ đầu, mà lựa chọn một cụm di sản ở khu vực trung tâm kết hợp với một sự kiện thể thao tiêu biểu để thí điểm trong 6-12 tháng. Sau thời gian thử nghiệm, hiệu quả cần được đánh giá bằng những chỉ số cụ thể như số người tham gia, tỷ lệ quay lại, số vé và voucher được sử dụng, doanh thu phát sinh, số doanh nghiệp tham gia và mức độ nhận biết về di sản.
Theo ông Trần Thế Thuận, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP. Hồ Chí Minh, thời gian tới, Thành phố sẽ thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, phát triển các không gian và sản phẩm văn hóa đặc trưng; đồng thời thí điểm hợp tác công – tư trong quản lý, khai thác nhà hát, bảo tàng và phát triển sàn giao dịch bản quyền phục vụ du lịch trải nghiệm. Những định hướng này mở thêm cơ hội cho các mô hình trải nghiệm số. Tuy nhiên, phát triển kinh tế từ di sản phải gắn với bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, tránh thương mại hóa. Đây là điều kiện để TP. Hồ Chí Minh vừa tạo ra giá trị kinh tế mới, vừa gìn giữ bản sắc đô thị.
Để công nghiệp văn hóa phát triển bền vững, hiệu quả và có sức lan tỏa, TP. Hồ Chí Minh đang tổ chức đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy mô hình hợp tác ba bên giữa các trường đại học, doanh nghiệp, cơ quan quản lý Nhà nước nhằm đào tạo đội ngũ nhân lực đa ngành, tích hợp kiến thức công nghiệp văn hóa, kinh tế và công nghệ, đáp ứng yêu cầu phát triển thời đại.
