Có những câu chuyện mà phải nghe nhiều lần mới hiểu vì sao người kể, dù đã đi qua gần hết cuộc đời, vẫn không thể nguôi ngoai.
Những người nông dân mặc áo lính
Tôi biết ông Phạm Thành Chung - nguyên chiến sĩ Sư đoàn 307 qua những chuyến tri ân các Anh hùng liệt sĩ. Hai mùa tháng Bảy có dịp đồng hành cùng ông, tôi được nghe nhiều hơn những câu chuyện về một thế hệ người lính từng trải qua chiến tranh, rồi tiếp tục làm nhiệm vụ quốc tế trên đất bạn Campuchia.
Sau chiến dịch, những người lính tình nguyện Việt Nam còn sát cánh cùng quân và dân Campuchia, bảo vệ thành quả, giúp họ ổn định cuộc sống rồi mới trở về nhưng cũng đã có những đồng đội mãi mãi không thể trở về.
Mỗi mùa tháng Bảy, những người lính năm xưa, thân nhân liệt sỹ và các thế hệ hôm nay lại tìm về các nghĩa trang liệt sĩ để tri ân những người đã ngã xuống.
Và trong số những người may mắn trở về có ông Chung và những cựu quân tình nguyện mà tôi đã gặp. Giờ đây, phần lớn họ đều đã ở tuổi xế chiều. Người tóc bạc, người mang thương tật chiến tranh, sức khỏe không còn như trước. Nhưng cứ đến những dịp tri ân, họ lại tìm về các nghĩa trang liệt sĩ, nơi đồng đội mình đang yên nghỉ.
Tại Gia Lai, những nghĩa trang liệt sĩ ở Ia Grai, Đức Cơ, Chư Sê, Đak Đoa… là nơi yên nghỉ của nhiều liệt sĩ qua các thời kỳ chiến đấu, trong đó có những người đã hy sinh khi làm nhiệm vụ quốc tế. Nhiều hài cốt liệt sĩ được tìm kiếm, quy tập qua nhiều năm từ Campuchia về nước. Đến nay, vẫn còn những phần mộ chưa xác định được đầy đủ danh tính.
Có lẽ vì vậy, mỗi lần trở lại, với những người lính năm xưa không đơn thuần là một chuyến viếng thăm nghĩa trang mà họ về thăm bạn mình.“Chúng tôi may mắn được trở về. Còn nhiều đồng đội thì nằm lại mãi mãi…”, ông Chung xúc động nói.
Ông Phạm Thành Chung - nguyên chiến sĩ Sư đoàn 307 là người luôn đau đáu với hành trình đi tìm lại tên cho đồng đội năm xưa.
Chuyện của ông Chung kể cho tôi nghe không phải lúc nào cũng là những trận đánh. Điều ông nhớ nhiều lại là những chuyện rất nhỏ của đời lính: một bữa cơm, một người bạn nằm võng cạnh, những lần chia nhau chút thức ăn, nước uống, hay một lá thư từ chiến trường gửi về quê.
Ông Chung gọi thế hệ mình bằng một cách rất mộc mạc:“Những người nông dân mặc áo lính”.
Theo ông Chung, phần đông các chiến sĩ sinh ra ở nông thôn. Trước khi vào quân ngũ, nhiều người chỉ quen ruộng đồng, nương rẫy. Có người vừa rời mái trường, có người chưa từng đi xa khỏi quê nhà. Khi đất nước cần, họ khoác ba lô lên đường.
Rồi từ những miền quê khác nhau, những con người vốn không quen biết trở thành đồng đội. Họ cùng ăn, cùng ở, cùng hành quân. Khi làm nhiệm vụ trên đất bạn Campuchia, xa quê hương, điều kiện thiếu thốn, đồng đội càng trở thành chỗ dựa của nhau.
Ông Chung kể, trong số những người lính ngày ấy có người chưa biết chữ. Nhớ cha mẹ hay nhớ người thương đều phải nhờ đồng đội.“Thương lắm! Bởi đó là một thực tế không thể nào khác được”, ông Chung bồi hồi nhớ lại.
Tôi nhớ câu chuyện ấy qua nhiều lần gặp ông. Tôi hình dung cảnh một người lính trẻ ngồi cạnh đồng đội, nghĩ gì thì nói ra, người kia cầm bút viết hộ. Có lẽ lá thư cũng chẳng có gì lớn lao. Chỉ là vài dòng hỏi thăm cha mẹ, dặn ở nhà đừng lo. Với người đã có người thương, có thể là vài lời nhớ nhung, một lời hẹn khi nào hoàn thành nhiệm vụ sẽ trở về.
Nhưng không phải ai cũng thực hiện được lời hẹn đó.
Có người hoàn thành nhiệm vụ, trở về quê, lập gia đình và sống tiếp cuộc đời mình. Có những người hy sinh trên đất bạn khi tuổi đời còn rất trẻ, nhiều năm sau mới được Nhà nước, đồng đội tìm kiếm, đưa hài cốt trở về quê hương. Và vẫn còn những người đến hôm nay chưa tìm được đầy đủ thông tin.
Chiến tranh đã lùi xa, nhưng trong ký ức của ông Chung, những người ấy vẫn là những chàng trai trẻ như ngày nào. Khi nghe các cựu binh kể chuyện, tôi nhận ra họ nhớ về đồng đội bằng những điều rất cụ thể. Người nhớ bạn từng nằm võng bên cạnh. Người nhớ một lần được nhường phần thức ăn. Có người nhớ đồng đội chỉ vì ngày ấy từng viết hộ mình một lá thư.
Mấy chục năm rồi, họ vẫn nhớ. Có lẽ bởi trong những năm tháng mà sự sống và cái chết đôi khi rất gần nhau, tình đồng đội được tạo nên từ chính những điều bình thường như thế.
Về thăm những người nằm lại
Hai mùa tri ân đồng hành cùng ông Chung, tôi dần hiểu vì sao khi tuổi đã cao, sức khỏe không còn như trước, những người lính năm xưa vẫn muốn trở lại nghĩa trang, chiến trường cũ và những nơi đồng đội đang nằm. Có chuyến đi xa hàng trăm cây số. Đến nơi, họ chỉ thắp một nén hương, đứng trước mộ một lúc, chia sẻ vài lời hoặc lặng im nhưng họ vẫn đi.
Tháng Bảy này, một cuộc trở về như thế lại diễn ra tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ia Grai (tỉnh Gia Lai).
Trước những hàng bia mộ, mỗi người có một cách tưởng nhớ riêng. Người thắp nén hương, người đứng lặng, có người châm một điếu thuốc đặt xuống bên mộ.
Những người ngoài cuộc có thể thấy đó chỉ là một cử chỉ nhỏ. Nhưng với người lính, có lẽ chẳng cần giải thích nhiều. Ngày còn sống bên nhau, họ từng chia nhau từng điếu thuốc, từng ngụm nước. Bây giờ về thăm bạn, vẫn là những thứ thân thuộc ấy.
Thiếu tướng Nguyễn Trọng Huy, nguyên Phó Tư lệnh Quân khu 5, đại diện Ban liên lạc Cựu quân tình nguyện Việt Nam các tỉnh miền Trung - Tây Nguyên xúc động nói:“Chúng tôi là những người may mắn còn sống trở về, còn các anh là những linh hồn bất tử, sống mãi trong lòng đồng đội và được Tổ quốc ghi công. Chúng tôi về đây bằng cả lòng biết ơn, để không ai trong các anh bị lãng quên”.
Trong chuyến trở về Nghĩa trang Liệt sĩ Ia Grai, ông Đoàn Văn Thảo, đến từ Khánh Hòa, thành viên Ban liên lạc, cất tiếng hát “Lá hết vàng thu”, ca khúc ông tham gia sáng tác cùng đồng đội.
“Dọc dọc ngang ngang đồng đội nằm thẳng tắp/Hàng hàng lớp lớp trước sau đều như một…”.
Nhiều năm qua, bài hát ấy đã theo chân những người lính đến nhiều nghĩa trang liệt sĩ. Họ gọi đó là “lời kinh cầu” dành cho đồng đội.
Khi ông Thảo hát xong, mọi người chỉ đứng lặng. Những người lính thế hệ ông vốn không quen nói những điều hoa mỹ về tình đồng đội. Ngày trước, có gì họ chia nhau thứ đó. Người không biết chữ, bạn viết thư hộ. Người mệt, đồng đội đỡ. Người hy sinh, những người còn sống nhớ và tìm về. Mấy chục năm qua, cách họ thương nhau dường như vẫn vậy.
Hay, thương binh Nguyễn Trọng Kính ôm đàn guitar, cùng những cựu binh hát giữa các hàng bia mộ. Những bài hát từng theo họ trong những năm tháng tuổi trẻ lại vang lên. Chỉ khác, những người đang hát giờ tóc đã bạc, còn nhiều người từng hát cùng năm xưa đã nằm lại.
“Đời lính luôn mang theo điều quý giá nhất là tình đồng đội. Dù người đã nằm xuống hay người còn sống trở về, nghĩa tình ấy không bao giờ mất. Mỗi lần hát ở nghĩa trang, chúng tôi đều thấy lòng mình rưng rưng, như các anh vẫn đang đâu đây, ấm áp bên nhau như những ngày còn mặc áo lính”, ông Nguyễn Trọng Kính chia sẻ.
Người tóc bạc, người mang thương tật chiến tranh, sức khỏe không còn như trước. Nhưng cứ đến những dịp tri ân, họ lại tìm về các nghĩa trang liệt sĩ, nơi đồng đội mình đang yên nghỉ.
Theo Thiếu tướng Nguyễn Trọng Huy, chuyến tri ân tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ia Grai cũng là dịp Ban liên lạc Cựu quân tình nguyện Việt Nam tại Campuchia khảo sát, chuẩn bị cho đại lễ cầu siêu, tri ân các Anh hùng liệt sĩ dự kiến tổ chức vào tháng 4 năm sau.
Trước đó, các chương trình tri ân đã được tổ chức tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đức Cơ, Chư Sê, Đak Đoa với nhiều hoạt động tưởng niệm đồng đội.“Đó là nhiệm vụ thiêng liêng mà chúng tôi luôn nhắc mình phải trở về thực hiện với đồng đội”,Thiếu tướng Nguyễn Trọng Huy chia sẻ.
Năm tháng có thể phủ bạc mái đầu người lính, nhưng không thể làm phai những ký ức đã đi cùng họ suốt một đời. Những người đã ngã xuống vẫn được nhớ tên, được nhắc kể và theo cách ấy, họ vẫn luôn ở lại với đời.