Không tạo khoảng trống pháp lý
Chiều 4/8, Quốc hội thảo luận ở tổ về Dự án Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.
Phát biểu thảo luận tại tổ 12, đại biểu Nguyễn Đặng Ân, Phó Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn hoàn toàn nhất trí về sự cần thiết ban hành Nghị quyết, vì thực tế thời gian qua trong quá trình phát triển kinh tế xã hội, nhất là lĩnh vực đầu tư, quản lý vốn, tài sản nhà nước, đất đai... nhưng pháp luật chồng chéo, nhiều tầng nấc, quy định khác nhau chưa nói là xung đột pháp luật..
Tuy nhiên, tại Điều 1 của dự thảo về phạm vi điều chỉnh thì đối với lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số thì mới điều chỉnh về hoạt động ứng dụng khoa học, công nghệ. Phạm vi điều chỉnh như vậy là còn quá hẹp, không bảo đảm tính thống nhất trong áp dụng chính sách đặc thù đối với các hoạt động khác trong các hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Đại biểu Nguyễn Đặng Ân phân tích, theo Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngoài ứng dụng khoa học, công nghệ ra thì còn rất nhiều hoạt động khác như nghiên cứu, sản xuất được quy định tại khoản 4, Điều 3 của Luật.
Bên cạnh đó, Luật chuyển đổi số năm 2025 tại Điều 4 quy định về hoạt động chuyển đổi số có 11 khoản quy định cụ thể hoạt động chuyển đổi số, trong đó có các hoạt động như nghiên cứu, thí nghiệm, đánh giá, triển khai ứng dụng…
“Vì vậy để thống nhất với các luật chuyên ngành, đề nghị cơ quan soạn thảo cân nhắc bổ sung phạm vi các hoạt động này vào Nghị quyết, nên thay cụm từ “ứng dụng” bằng “hoạt động khoa học, công nghệ” trong phạm vi điều chỉnh của dự thảo để đầy đủ hơn”- đại biểu Nguyễn Đặng Ân nêu.
Việc chỉ giới hạn đối với hoạt động “ứng dụng” khoa học, công nghệ có thể dẫn đến phạm vi điều chỉnh chưa thống nhất với Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 cũng như Luật Chuyển đổi số năm 2025, vốn điều chỉnh toàn bộ chuỗi hoạt động từ nghiên cứu, thử nghiệm, phát triển đến ứng dụng và chuyển giao.
Cũng theo đại biểu, dự thảo Nghị quyết đang quy định hướng xử lý theo hướng ưu tiên áp dụng các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính; coi xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng và áp dụng chính sách khoan hồng đối với các hành vi vi mục đích phát triển kinh tế - xã hội, không tham nhũng và đã khắc phục hậu quả.
Song, qua nghiên cứu dự thảo, đại biểu nhận thấy dự thảo chưa quy định rõ ranh giới để xử lý đối với các sai phạm gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, đối với các hành vi gây thất thoát về tài sản công với quy mô lớn hoặc đặc biệt lớn thì có được áp dụng nguyên tắc miễn trừ này không?
Vì vậy, đại biểu đoàn Lạng Sơn đề nghị cơ quan soạn thảo cân nhắc quy định rõ hơn nguyên tắc này để tránh nguy cơ các cơ quan tiến hành tố tụng có cách hiểu khác nhau, đồng thời có nguy cơ bỏ lọt tội phạm đối với các thiệt hại lớn của Nhà nước.
Đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục hoàn thiện các tiêu chí nhận diện để bảo đảm thực hiện đúng chủ trương không hình sự hóa các quan hệ kinh tế nhưng cũng không tạo ra khoảng trống pháp lý dẫn đến hợp thức hóa các hành vi vi phạm hoặc bị lợi dụng để trục lợi chính sách.
Chính sách mới, có ý nghĩa quan trọng
Góp ý thảo luận tại tổ 12 về dự thảo Nghị quyết, đại biểu Tạ Thị Yên, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Công tác đại biểu của Quốc hội, đại biểu Quốc hội đoàn Điện Biên nhận định đây là một chính sách mới, có ý nghĩa quan trọng. Nghị quyết không chỉ nhằm xử lý một số khó khăn phát sinh trong thực tiễn, mà còn góp phần tạo niềm tin pháp lý cho người thực thi công vụ, người quản lý doanh nghiệp và người trực tiếp nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo; qua đó khuyến khích tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.
Đồng tình với việc dự thảo coi “vì lợi ích chung” là điều kiện trung tâm để áp dụng chính sách đặc thù, tuy nhiên, đại biểu cho rằng, phạm vi giải thích hiện nay còn tương đối rộng, bao gồm lợi ích của quốc gia, cộng đồng, ngành, địa phương, cơ quan, đơn vị và doanh nghiệp. Do đó, cần làm rõ hơn ranh giới giữa lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp gắn với mục tiêu phát triển chung với lợi ích riêng, cục bộ hoặc lợi ích không chính đáng của tổ chức, cá nhân có liên quan.
Điểm cần làm rõ không chỉ là người thực hiện không có lợi ích cá nhân, mà còn phải xác định được tại thời điểm ra quyết định, họ đã dựa trên căn cứ nào để tin rằng quyết định đó phục vụ lợi ích chung; có tuân thủ thẩm quyền, quy trình cơ bản; có công khai, kiểm soát xung đột lợi ích và không có động cơ vụ lợi hay không.
“Ví dụ, cùng là một quyết định đầu tư công nghệ mới chưa có tiền lệ, nhưng sẽ rất khác nhau giữa trường hợp đã có ý kiến chuyên môn, đã đánh giá rủi ro, công khai mục tiêu, lựa chọn phương án trên cơ sở thông tin có được tại thời điểm quyết định với trường hợp đưa ra quyết định mà chưa có căn cứ cần thiết”- đại biểu nói.
Đại biểu đoàn Điện Biên cũng ủng hộ việc dự thảo quy định cơ chế loại trừ trách nhiệm đối với trường hợp phát sinh rủi ro và thiệt hại trong quá trình ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện của Nghị quyết. Đây là một trong những điểm mới có ý nghĩa nhất của dự thảo.
Song đề nghị Điều 6 cần thể hiện rõ hơn tinh thần chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong đổi mới sáng tạo.“Đổi mới sáng tạo về bản chất luôn có yếu tố chưa chắc chắn. Đối với lĩnh vực đã có quy trình, tiêu chuẩn thì việc tuân thủ đầy đủ là yêu cầu cần thiết. Tuy nhiên, đối với công nghệ, giải pháp hoặc mô hình mới đang được thử nghiệm có kiểm soát, có thể chưa có đầy đủ quy trình, tiêu chuẩn tương ứng”- bà Tạ Thị Yên cho hay.
Trong trường hợp đó, cần làm rõ căn cứ đánh giá là việc chủ thể có thực hiện đúng đề án, nhiệm vụ, kế hoạch hoặc cơ chế thử nghiệm đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt hoặc cho phép; có tuân thủ phạm vi, mục tiêu, giới hạn thử nghiệm; đồng thời thực hiện đầy đủ các biện pháp phòng ngừa, quản trị rủi ro cần thiết hay không.
Việc chấp nhận rủi ro cần được đặt trong khuôn khổ kiểm soát phù hợp, không đồng nhất với việc miễn trừ trách nhiệm đối với mọi quyết định hoặc cách thức thực hiện.“Theo tôi, chính sách nên bảo vệ những rủi ro đã được nhận diện, quản trị một cách có trách nhiệm và phát sinh trong phạm vi hoạt động đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt hoặc cho phép”- đại biểu lưu ý.
Ví dụ, khi thử nghiệm một nền tảng dữ liệu mới, người thực hiện có thể chưa dự báo hết được mọi trục trặc kỹ thuật. Nhưng cần xem họ đã đánh giá rủi ro, có phương án dự phòng, giới hạn phạm vi thử nghiệm, bảo vệ dữ liệu và dừng hoặc điều chỉnh ngay khi phát hiện nguy cơ hay chưa.
Vì vậy, ngoài yêu cầu tuân thủ đề án, kế hoạch, quy chế thử nghiệm và áp dụng biện pháp phòng ngừa, đề nghị cân nhắc bổ sung tiêu chí về việc kịp thời báo cáo, dừng, điều chỉnh hoặc áp dụng biện pháp hạn chế thiệt hại khi rủi ro được phát hiện; đồng thời không che giấu thông tin hoặc tiếp tục thực hiện khi đã nhận diện rõ nguy cơ vượt quá giới hạn cho phép.
Tại phiên họp, đại biểu Quốc hội thống nhất với việc ban hành Nghị quyết và cho rằng đây là bước đi cần thiết nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương của Đảng về phát triển kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Tuy nhiên, đề nghị tiếp tục hoàn thiện theo hướng: Tiêu chí rõ hơn, điều kiện có thể kiểm chứng, ranh giới pháp lý cụ thể, thẩm quyền và trình tự áp dụng rõ ràng.
