Làn sóng siết kiểm soát tài nguyên chiến lược
Công ty TNHH Chứng khoán Yuanta Việt Nam vừa công bố báo cáo ngành khoáng sản, trong đó tập trung phân tích tác động của xu hướng thắt chặt giám sát pháp lý đối với các tài nguyên chiến lược, đồng thời đề cập hai doanh nghiệp niêm yết đang được thị trường chú ý là Công ty CP Tập đoàn PC1 (HoSE: PC1) và Công ty CP Tập đoàn Hóa chất Đức Giang (HoSE: DGC).
Trong thời gian qua, cả PC1 lẫn DGC đều vướng vào các biến cố pháp lý và biến động nhân sự cấp cao, kéo theo đà giảm của giá cổ phiếu và ảnh hưởng đáng kể đến tâm lý nhà đầu tư. Theo Yuanta, việc thắt chặt giám sát là xu hướng cần thiết và khó tránh khỏi trong bối cảnh Việt Nam đang tăng cường kiểm soát đối với các nguồn tài nguyên chiến lược, đồng thời hướng tới xây dựng môi trường đầu tư minh bạch hơn.
Xu hướng này không phải diễn biến đơn lẻ. Luật Khoáng sản năm 2010 từng đánh dấu bước chuyển quan trọng khi lần đầu đưa vào khung quy hoạch khoáng sản quốc gia, qua đó dịch chuyển phương thức quản lý tài nguyên từ cơ chế cấp phép phân tán ở địa phương sang hướng tiếp cận tập trung hơn ở cấp trung ương. Đến năm 2023, Quyết định 866 về Quy hoạch khoáng sản quốc gia tiếp tục cụ thể hóa chiến lược thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng khoáng sản giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Theo quy hoạch này, các nhóm khoáng sản chiến lược được Yuanta nhắc tới gồm đất hiếm, niken, boxit, cromit, titan và vàng. Gần đây hơn, Luật Địa chất và Khoáng sản sửa đổi năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, tiếp tục cho thấy xu hướng siết chặt khung pháp lý, trong đó nhấn mạnh hợp tác quốc tế trong phát triển công nghiệp đất hiếm, kiểm soát chặt hơn hoạt động xuất khẩu đất hiếm và sử dụng ngân sách nhà nước cho thăm dò các loại khoáng sản chiến lược.
Thực tế, các dấu hiệu cảnh báo đã xuất hiện từ trước thông qua một số đợt thanh tra và thông tin trên truyền thông trong năm 2025, dù chưa nhận được nhiều sự chú ý từ nhà đầu tư. Các vi phạm phổ biến gồm sản lượng khai thác thực tế vượt hạn ngạch được cấp phép, hàm lượng quặng thực tế cao hơn số liệu trong hồ sơ nghiên cứu khả thi, hoặc hoạt động khai thác vượt ra ngoài phạm vi diện tích được phê duyệt.
Dữ liệu Yuanta dẫn lại cho thấy, trong giai đoạn 2018-2023, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã phát hiện 258 tổ chức, cá nhân vi phạm quy định về khai thác khoáng sản, với tổng số tiền xử phạt hành chính gần 30 tỷ đồng. Phần lớn sai phạm liên quan đến khai thác vượt công suất được cấp phép, khai thác vượt diện tích phê duyệt và chưa tuân thủ đầy đủ các yêu cầu về bảo vệ môi trường.
Từ bối cảnh trên, Yuanta cho rằng cơ quan quản lý sẽ kiểm soát chặt chẽ hơn sự tham gia của khu vực tư nhân vào hoạt động khai thác khoáng sản. Điều này có thể tạo áp lực ngắn hạn đối với toàn ngành, nhưng về dài hạn lại góp phần hình thành cấu trúc vận hành minh bạch hơn, qua đó giảm rủi ro pháp lý và rủi ro tuân thủ đối với các doanh nghiệp niêm yết.
Ở góc độ chiến lược, Việt Nam đang nổi lên như một đối tác đáng chú ý trong chuỗi cung ứng khoáng sản toàn cầu, đặc biệt khi nhiều quốc gia như Nhật Bản, Úc và Mỹ tìm cách đa dạng hóa nguồn cung, giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. Tuy nhiên, Yuanta lưu ý hành trình này vẫn còn dài, do Việt Nam hiện vẫn phụ thuộc đáng kể vào xuất khẩu khoáng sản thô, trong khi năng lực chế biến sâu, phân tách và tinh chế còn hạn chế.
Theo Quy hoạch khoáng sản quốc gia năm 2023, Việt Nam đặt mục tiêu sản lượng khai thác đất hiếm đạt khoảng 100.000 tấn oxit đất hiếm mỗi năm, tương đương khoảng 26% sản lượng toàn cầu. Đây là mục tiêu lớn, nhưng cũng phản ánh tham vọng nâng vai trò của Việt Nam trong chuỗi giá trị khoáng sản chiến lược. Phát biểu “không xuất khẩu thô đất hiếm bằng mọi giá” của lãnh đạo cấp cao tiếp tục khẳng định định hướng thay đổi cấu trúc ngành, hướng tới chế biến sâu và tạo giá trị gia tăng cao hơn trong nước.
PC1: Giấy phép niken được đánh giá khó bị thu hồi
Đối với PC1, tâm điểm chú ý nằm ở mảng niken thông qua Công ty CP Khoáng sản Tấn Phát, doanh nghiệp do PC1 sở hữu 57,27% vốn. Theo Yuanta, nguồn tài nguyên niken của Việt Nam hiện tập trung chủ yếu tại hai cụm chính là Sơn La và Cao Bằng.
Tại Sơn La, dự án do Blackstone Minerals của Úc phát triển từng được phê duyệt từ năm 2013 với diện tích quy hoạch 128 ha, nhưng đã tạm dừng từ năm 2016. Trong khi đó, Khoáng sản Tấn Phát được cấp phép khai thác vào năm 2023 tại Cao Bằng, với quy mô vận hành 23 ha và giấy phép có giá trị đến năm 2029.
Công ty CP Khoáng sản Tấn Phát có vốn điều lệ 478 tỷ đồng, là chủ đầu tư dự án khai thác lộ thiên niken - đồng tại huyện Hòa An, Cao Bằng. Dự án có tổng mức đầu tư hơn 1.700 tỷ đồng, công suất thiết kế 600.000 tấn/năm và đã đi vào sản xuất chính thức từ tháng 2/2023.
Theo báo cáo thường niên 2025 của PC1, Khoáng sản Tấn Phát chưa đóng góp doanh thu và lợi nhuận cho tập đoàn. Điều này cho thấy hoạt động thương mại quy mô lớn của dự án vẫn chưa thực sự khởi động, dù dự án đã bước vào giai đoạn sản xuất.
Yuanta cho rằng giấy phép khai thác niken của PC1 khó có khả năng bị thu hồi ở giai đoạn này. Cơ sở của nhận định này là dự án vẫn chưa đi vào sản xuất quy mô thương mại, trong khi Việt Nam đang ở giai đoạn tích lũy kinh nghiệm nội địa đối với phát triển sản xuất niken. Bên cạnh đó, PC1 cũng tiếp tục nghiên cứu đầu tư vào các vật liệu mới có tính ứng dụng và hiệu quả cao hơn.
Nhìn rộng hơn, nhận định của Yuanta cho thấy rủi ro pháp lý đối với PC1 cần được theo dõi, nhưng không đồng nghĩa với việc triển vọng dài hạn của mảng niken bị phủ định. Trong bối cảnh Việt Nam muốn nâng năng lực nội địa ở các chuỗi khoáng sản chiến lược, các dự án đang ở giai đoạn phát triển ban đầu vẫn có thể giữ vai trò nhất định nếu đáp ứng được yêu cầu pháp lý và vận hành.
DGC: Áp lực ngắn hạn và lợi thế cấu trúc dài hạn
Với Hóa chất Đức Giang, Yuanta nhìn nhận vụ việc pháp lý gần đây phản ánh nỗ lực rộng hơn của Việt Nam trong việc tăng cường giám sát và nâng cao tính minh bạch đối với các nguồn tài nguyên khoáng sản chiến lược, hơn là một sự cố cá biệt.
Trong ngắn hạn, áp lực lên tâm lý thị trường và diễn biến suy yếu của giá cổ phiếu là điều khó tránh khỏi. Tuy nhiên, Yuanta cho rằng nếu DGC tái cấu trúc quản trị doanh nghiệp thành công, khắc phục các vi phạm pháp lý và chứng minh được sự tuân thủ nghiêm ngặt các quy định, việc siết chặt thực thi pháp luật có thể tạo lợi thế dài hạn cho doanh nghiệp.
Lý do là khi tiêu chuẩn tuân thủ được nâng lên, các doanh nghiệp có nền tảng vận hành và quản trị tốt hơn sẽ có cơ hội củng cố vị thế, trong khi những đối thủ không đáp ứng yêu cầu pháp lý có thể bị loại khỏi thị trường. Điều này đồng thời làm tăng rào cản gia nhập ngành, nhất là trong các lĩnh vực gắn với tài nguyên chiến lược, chế biến sâu và sản xuất có giá trị gia tăng cao.
Theo Yuanta, vị thế dài hạn của DGC vẫn được hỗ trợ bởi định hướng chính sách của Việt Nam trong việc giảm dần phụ thuộc vào xuất khẩu khoáng sản thô, thúc đẩy chế biến sâu và phát triển sản xuất nội địa. Đây là yếu tố có thể tiếp tục tạo nền tảng cho các doanh nghiệp đã có kinh nghiệm, năng lực sản xuất và hệ sinh thái công nghiệp tương đối hoàn chỉnh.
Dù vậy, trong giai đoạn hiện tại, yếu tố pháp lý và quản trị sẽ có ảnh hưởng lớn hơn đến cách thị trường đánh giá triển vọng của DGC. Yuanta khuyến nghị nhà đầu tư tham khảo các báo cáo Đại hội đồng cổ đông bất thường của DGC và công ty con PAT để đánh giá rõ hơn các kịch bản có thể xảy ra.
