Phát triển năng lượng tái tạo cần gắn với đặc thù tài nguyên, khả năng tiếp nhận của hệ thống truyền tải và hiệu quả kinh tế của từng dự án. Từ kinh nghiệm của Thái Lan, ông Somsak Chutanan, cố vấn Tập đoàn Gulf Energy (Thái Lan) cho rằng, mỗi quốc gia cần lựa chọn cơ cấu nguồn điện phù hợp, đồng thời có quy hoạch đồng bộ để bảo đảm hiệu quả đầu tư và an ninh năng lượng.
Đa dạng hóa nguồn điện, khai thác lợi thế năng lượng bản địa
Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương về kết quả phát triển năng lượng tái tạo tại Thái Lan, ông Somsak Chutanan cho biết, phần lớn các dự án năng lượng tái tạo tại quốc gia này do khu vực tư nhân đầu tư. Động lực quan trọng thúc đẩy quá trình chuyển dịch xuất phát từ thực tế Thái Lan phụ thuộc vào nguồn năng lượng nhập khẩu, trong khi nguồn tài nguyên năng lượng trong nước còn hạn chế.
Theo ông Somsak Chutanan, việc phát triển năng lượng tái tạo giúp Thái Lan giảm chi phí mua nhiên liệu từ nước ngoài. Điện mặt trời và điện gió không phải chịu chi phí nhiên liệu, trong khi điện sinh khối có thể tận dụng phế phẩm từ hoạt động sản xuất nông nghiệp. Đây là lợi thế đáng kể đối với một quốc gia phải phụ thuộc vào nguồn cung năng lượng bên ngoài.
Bên cạnh đó, cơ cấu sản xuất điện của Thái Lan có những đặc điểm khác biệt so với Việt Nam. Khoảng 75% điện năng của Thái Lan được sản xuất từ khí đốt, trong khi quốc gia này không có nguồn tài nguyên than đá lớn như Việt Nam. Trước yêu cầu giảm phát thải carbon và bảo vệ môi trường, Thái Lan đang nỗ lực gia tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo, đồng thời mở rộng hợp tác năng lượng với các nước láng giềng.
Một trong những kết quả đáng chú ý của Thái Lan là hoạt động nhập khẩu điện xuyên biên giới, đặc biệt từ Lào. Thái Lan đã ký biên bản ghi nhớ (MOU) về nhập khẩu 10.000 MW điện từ quốc gia này. Hiện hai bên đang triển khai nhiều dự án thủy điện. Với tổng công suất lắp đặt của Thái Lan khoảng 50.000 MW, nguồn điện nhập khẩu từ Lào có ý nghĩa quan trọng trong việc bổ sung nguồn cung và giảm phát thải carbon.
Từ kinh nghiệm thực tiễn, ông Somsak Chutanan cho rằng, phát triển năng lượng tái tạo không thể áp dụng một mô hình chung cho tất cả quốc gia. Mỗi loại hình năng lượng đều có ưu điểm và hạn chế riêng, đòi hỏi cơ quan quản lý phải hiểu rõ đặc điểm nguồn tài nguyên, khả năng cung ứng và nhu cầu tiêu thụ điện. Chẳng hạn, điện mặt trời phụ thuộc vào điều kiện bức xạ và thời gian có nắng; thủy điện chịu ảnh hưởng của mùa mưa và khả năng tích nước. Do đó, việc phát triển các nguồn điện cần đi kèm giải pháp quản lý cung - cầu, bảo đảm hệ thống có đủ nguồn điện đáp ứng nhu cầu trong những thời điểm khác nhau.
Đối với điện rác, chuyên gia lưu ý, sản lượng điện thu được thường không lớn. Vì vậy, nếu chỉ dựa vào doanh thu bán điện, nhiều dự án khó bảo đảm hiệu quả đầu tư. Thay vào đó, cần tính đến các nguồn thu khác, chẳng hạn phí xử lý và quản lý chất thải. Theo cách tiếp cận này, xử lý rác thải là mục tiêu chính, còn điện năng là sản phẩm phụ thu được trong quá trình xử lý.
Một kinh nghiệm khác được ông Somsak Chutanan nhấn mạnh là tổ chức nguồn cung nguyên liệu gắn với vị trí nhà máy điện. Tại Thái Lan, các loại sinh khối được sử dụng khá đa dạng, gồm trấu, phế phẩm cao su, phế phẩm gỗ và bã thải từ sản xuất dầu cọ. Tuy nhiên, theo chuyên gia, dù nguyên liệu sinh khối có thể là phế phẩm với chi phí đầu vào thấp, khâu thu gom và vận chuyển lại phát sinh chi phí lớn. Ông dẫn ví dụ, cứ 100 tấn lúa đưa vào xay xát có thể tạo ra khoảng 30 tấn trấu, đủ để sản xuất khoảng 8 MW điện. Nếu nhà máy điện được đặt cạnh cơ sở xay xát, chi phí vận chuyển sẽ được giảm đáng kể.
"Ngược lại, nếu hai cơ sở nằm cách xa nhau, chi phí logistics có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả dự án. Một xe tải lớn có thể chở 30 tấn hàng hóa thông thường nhưng khi vận chuyển trấu chỉ chở được khoảng 5 tấn. Vì vậy, việc quy hoạch nhà máy điện sinh khối gần nguồn nguyên liệu là yếu tố quan trọng để kiểm soát chi phí,"chuyên gia nêu ví dụ.
Quy hoạch đồng bộ hạ tầng, bảo đảm hiệu quả đầu tư nguồn điện
Bên cạnh lựa chọn cơ cấu nguồn điện, ông Somsak Chutanan cho rằng, một trong những vấn đề quan trọng nhất trong phát triển năng lượng tái tạo là khả năng tiếp nhận của hệ thống truyền tải và phân phối điện. Theo ông, việc xây dựng nhà máy điện mới không đồng nghĩa với việc hệ thống có thể tiếp nhận toàn bộ sản lượng điện được sản xuất. Hạ tầng truyền tải và phân phối cũng cần nguồn vốn đầu tư rất lớn, do đó phải được tính toán đồng bộ ngay từ khâu quy hoạch nguồn điện.
Tại Thái Lan, trước khi đưa thêm nguồn điện vào hệ thống, cơ quan quản lý nghiên cứu khả năng tiếp nhận của từng đường dây truyền tải. Chẳng hạn, nếu một đường dây chỉ có thể tiếp nhận tối đa 10 MW, thông tin này sẽ được công bố rõ trong quá trình đấu thầu để nhà đầu tư chủ động tính toán quy mô dự án và công suất đấu nối. Ông Somsak Chutanan cho rằng, đây là kinh nghiệm có ý nghĩa đối với Việt Nam trong phát triển hạ tầng truyền tải.
Đề cập đến yêu cầu cân bằng giữa mục tiêu chuyển dịch năng lượng và hiệu quả kinh tế, chuyên gia cũng cho rằng, năng lượng tái tạo ngày càng gắn với các yêu cầu thương mại quốc tế. Đối với những quốc gia có định hướng xuất khẩu lớn như Việt Nam, việc sử dụng điện sạch trong sản xuất hàng hóa có ý nghĩa quan trọng trước các yêu cầu về môi trường và phát thải từ thị trường quốc tế. Tuy nhiên, ông lưu ý, mỗi nguồn điện có chi phí sản xuất và đặc điểm kinh tế khác nhau. Thủy điện có chi phí phát điện thấp, khoảng 5 cent/kWh; trong khi điện than trước đây có chi phí khoảng 7 cent/kWh. Với mức giá bán lẻ điện bình quân khoảng 8 cent/kWh được chuyên gia đề cập, các nguồn điện này từng có khả năng bảo đảm hiệu quả tài chính.
Theo ông Somsak Chutanan, khi phụ thuộc vào than nhập khẩu, chi phí sản xuất điện sẽ chịu tác động từ biến động thị trường thế giới. Ông dẫn lại giai đoạn giá than tăng mạnh do nguồn cung khí đốt từ Nga sang châu Âu bị gián đoạn, khiến các quốc gia châu Âu gia tăng nhập khẩu than.
Đối với điện hạt nhân, chuyên gia cho rằng đây là nguồn điện có chi phí vận hành thấp nhưng đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu rất lớn. Vì vậy, khả năng triển khai phụ thuộc lớn vào năng lực tài chính và khả năng bố trí nguồn lực của Chính phủ.
Một vấn đề khác được ông Somsak Chutanan đề cập là nhu cầu vốn rất lớn cho phát triển ngành điện trong dài hạn. Theo các nội dung thảo luận tại diễn đàn, nhu cầu đầu tư có thể lên tới 130 tỷ USD hoặc 500 tỷ USD trong vòng 20 năm, đến năm 2050. Trong bối cảnh Chính phủ còn phải phân bổ nguồn lực cho nhiều lĩnh vực hạ tầng khác như cảng biển, đường bộ và đường sắt, ngân sách nhà nước khó có thể đáp ứng toàn bộ nhu cầu vốn của ngành điện.
"Từ kinh nghiệm của Thái Lan, để phát triển năng lượng tái tạo và bảo đảm an ninh cung ứng điện, mỗi quốc gia cần xác định rõ lợi thế tài nguyên, lựa chọn cơ cấu nguồn điện phù hợp, đồng thời quy hoạch đồng bộ giữa nguồn phát và hạ tầng truyền tải. Cùng với đó, việc hoàn thiện chính sách và cơ chế đầu tư sẽ là điều kiện quan trọng để huy động nguồn lực tư nhân và quốc tế tham gia phát triển ngành điện," ông Somsak Chutanan, cố vấn Tập đoàn Gulf Energy (Thái Lan).
