Ngay từ ngày đầu, tuyên truyền đã là việc hàng đầu
Giữa muôn việc cấp bách của những ngày đầu lập nước, hậu quả nạn đói năm 1945 còn hết sức nặng nề và ngân khố quốc gia gần như trống rỗng, ngày 2/10/1945, Bộ trưởng Bộ Quốc dân Kinh tế Nguyễn Mạnh Hà ký Nghị định số 8-BKT/VP quy định tổ chức bộ máy của Bộ gồm 7 phòng sự vụ, 4 nha và Sở Thống kê. Trong 7 phòng sự vụ có một phòng mang tên Phòng Kinh tế tạp san được giao nhiệm vụ xuất bản Việt Nam Kinh tế tập san.
Sự hiện diện của một phòng chuyên trách về tạp san kinh tế ngay trong cơ cấu đầu tiên của Bộ mang một ý nghĩa đặc biệt. Giữa lúc chính quyền cách mạng non trẻ phải giải quyết hàng loạt nhiệm vụ cấp bách, công tác thông tin, tuyên truyền và phổ biến kiến thức kinh tế đã được đặt vào bộ máy chính thức, một tờ tập san kinh tế được hình thành ngay trong những ngày đầu của nền độc lập.
Bản gốc Nghị định số 8-BKT/VP hiện được lưu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III. Như đã nói ở trên, người ký văn bản đó là Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hà (khi đó mới 32 tuổi). Bên cạnh ông có người bí thư trẻ Nguyễn Đình Đầu về sau trở thành một học giả lớn.
Trong hồi ức về những ngày đầu của Bộ Quốc dân Kinh tế, học giả Nguyễn Đình Đầu kể bộ phận làm việc trực tiếp bên cạnh Bộ trưởng lúc đó chỉ có 4 người gồm Bộ trưởng, Đổng lý Văn phòng, Đổng lý Sự vụ và người bí thư.
Nghị định số 8-BKT/VP ngày 2/10/1945 của Bộ trưởng Bộ Quốc dân Kinh tế, trong đó Phòng thứ ba là Phòng Kinh tế tạp san có nhiệm vụ xuất bản Việt Nam Kinh tế tập san. Bản gốc lưu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III.
Chủ nhiệm đầu tiên của tập san tiền thân Báo Công Thương
Suốt nhiều năm, dấu vết về ấn phẩm đầu tiên của Báo Công Thương chủ yếu nằm trong một dòng của Nghị định số 8-BKT/VP ngày 2/10/1945 và trang bìa Việt Nam Kinh tế Nguyệt san số ra tháng 6/1946. Tên người đứng đầu tờ báo khi đó vẫn là khoảng trống. Năm 2022, trong quá trình tìm kiếm tư liệu tại Thư viện Quốc gia Việt Nam, cán bộ, phóng viên Báo Công Thương tìm thấy hơn một chục số Mặt trận Kinh tế, một trong những ấn phẩm tiền thân của Báo.
Trong số tư liệu còn lưu có số 2, xuất bản tháng Chạp năm 1948. Riêng Việt Nam Kinh tế tập san, ấn phẩm được ghi trong Nghị định ngày 2/10/1945 vẫn chưa tìm thấy bản gốc.
Phải đến mùa thu này, quá trình số hóa và cập nhật các cơ sở dữ liệu thư mục mới giúp chúng tôi lần thêm được một dấu vết quan trọng. Dù chưa tìm thấy bản số hóa đầy đủ của tờ báo, biểu ghi biên mục cũ của Thư viện Quốc gia Việt Nam đã cung cấp những thông tin khá rõ ràng: Việt Nam Kinh tế Nguyệt san, cơ quan chủ quản Bộ Quốc dân Kinh tế, Chủ nhiệm kiêm Tổng Biên tập Đào Hữu Dương, xuất bản hàng tháng tại Hà Nội, khổ 23 cm. Biểu ghi còn cho biết Thư viện từng lưu năm số xuất bản trong năm 1946.
Một mảnh ghép khác được tìm thấy trong cơ sở dữ liệu số hóa về đại biểu Quốc hội các khóa của Văn phòng Quốc hội. Theo hồ sơ này, ông Đào Hữu Dương sinh ngày 27/10/1915 và là đại biểu Quốc hội khóa I. Như vậy, vào năm 1946, người đứng tên Chủ nhiệm kiêm Tổng Biên tập ấn phẩm báo chí đầu tiên của ngành mới 30 tuổi. Sau tám thập niên, một cái tên từng khuất sau những trang tư liệu cũ đã dần hiện rõ hơn trong lịch sử Báo Công Thương.
Trang bìa Việt Nam Kinh tế Nguyệt san, cơ quan của Bộ Quốc dân Kinh tế, số ra tháng 6/1946. Biên mục Thư viện Quốc gia ghi chủ nhiệm kiêm Tổng Biên tập là ông Đào Hữu Dương.
Một người phụ trách pháp chế làm Tổng biên tập
Kho dữ liệu số hóa của Thư viện Quốc gia Việt Nam còn lưu thêm một tư liệu giúp nhận diện rõ hơn vai trò của ông Đào Hữu Dương trong Bộ Quốc dân Kinh tế. Việt Nam Dân Quốc Công Báo số ra ngày 22/6/1946 đăng nghị định do Bộ trưởng ký ngày 1/4/1946 về nhân sự các ty thuộc Bộ. Trong danh sách có dòng: Đào Hữu Dương, cử nhân Luật, Ty trưởng Ty Pháp chế, kiêm Chủ sự Phòng Tư.
Nghị định ngày 1/4/1946 cử ông Đào Hữu Dương, cử nhân Luật giữ chức ty trưởng ty pháp chế kiêm chủ sự phòng tư. Việt Nam Dân Quốc Công Báo số ra ngày 22/6/1946.
Một người phụ trách pháp chế vì sao lại đứng tên Chủ nhiệm kiêm Tổng Biên tập tờ nguyệt san kinh tế của Bộ? Một nghị định tổ chức Bộ Quốc dân Kinh tế được đăng trên Công báo ngày 8/6/1946 giúp trả lời câu hỏi đó.
Thời điểm này, Bộ được tổ chức thành 4 ty và 9 phòng. Ty Pháp chế phụ trách Phòng III và Phòng IV. Trong đó, Phòng III mang tên "Sưu tầm, Cổ động, Thống kê" với nhiệm vụ được quy định tương đối cụ thể: Thu thập tài liệu kinh tế trong nước và nước ngoài, quản lý thư viện của Bộ, xuất bản Kinh tế tập san, cổ động cho nền kinh tế quốc gia, thực hiện công tác nhiếp ảnh và giao thiệp với các nhà báo về những vấn đề thuộc phạm vi kinh tế.
Như vậy, công việc xuất bản Kinh tế tập san cùng hoạt động thông tin và quan hệ báo chí của Bộ nằm ngay trong đơn vị thuộc Ty Pháp chế do Đào Hữu Dương phụ trách. Do đó, chức danh Chủ nhiệm kiêm Tổng Biên tập Việt Nam Kinh tế Nguyệt san gắn trực tiếp với chức trách của ông trong bộ máy Bộ Quốc dân Kinh tế chứ không phải một nhiệm vụ kiêm nhiệm ngẫu nhiên.
Nhưng dấu ấn của Đào Hữu Dương trong năm 1946 còn vượt ra ngoài công việc của Bộ.
Ngày 2/3/1946, tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa I bầu Ban Dự thảo Hiến pháp gồm 11 thành viên: Trần Duy Hưng, Tôn Quang Phiệt, Đỗ Đức Dục, Cù Huy Cận, Nguyễn Đình Thi, Huỳnh Bá Nhung, Trần Tấn Thọ, Nguyễn Cao Hách, Đào Hữu Dương, Phạm Gia Đỗ và Nguyễn Thị Thục Viên.
Tên Đào Hữu Dương trong danh sách này được ghi nhận qua nhiều nguồn tư liệu. Việt Nam Dân Quốc Công Báo số ra ngày 13/4/1946 đăng biên bản phiên họp đầu tiên của Quốc hội khóa I. Cổng Thông tin điện tử Quốc hội cũng công bố đầy đủ danh sách 11 thành viên, dẫn nguồn từ cuốn "Lịch sử Quốc hội Việt Nam 1946-1960" của Văn phòng Quốc hội. Tư liệu của Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước về Bản thuyết trình của Tiểu ban Hiến pháp tiếp tục ghi nhận tên ông trong thành phần tham gia xây dựng bản Hiến pháp đầu tiên.
Ngày 9/11/1946, Quốc hội thông qua Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa với 240/242 đại biểu có mặt tán thành.
Những mảnh tư liệu đặt cạnh nhau làm hiện rõ hơn chân dung người đứng đầu ấn phẩm báo chí đầu tiên của ngành. Năm 1946, Đào Hữu Dương mới 30 tuổi, là cử nhân Luật, giữ chức Ty trưởng Ty Pháp chế của Bộ Quốc dân Kinh tế, đứng tên Chủ nhiệm kiêm Tổng Biên tập Việt Nam Kinh tế Nguyệt san và đồng thời là một trong 11 thành viên Ban Dự thảo Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà do Quốc hội khóa I bầu.
Biên bản phiên họp đầu tiên của Quốc hội khoá I, danh sách 11 vị được bầu vào Ban dự thảo Hiến pháp, trong đó có tên ông Đào Hữu Dương. Công báo số ra ngày 13/4/1946.
Ngã rẽ và những việc còn lại...
Ngày 27/9/1946, ông Đào Hữu Dương được cử giữ chức Phó Đổng lý Sự vụ Bộ Quốc dân Kinh tế. Ngày 16/11/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 211 cho phép ông thôi giữ chức vụ này. Tuy nhiên, đó chưa phải thời điểm ông rời bộ máy Chính phủ. Ngày 27/11/1946, Sắc lệnh số 221 tiếp tục cử ông Hữu Dương, cử nhân luật khoa giữ chức Đổng lý Sự vụ Bộ Cứu tế Xã hội.
Sau mốc đó, cuộc đời người Chủ nhiệm kiêm Tổng Biên tập đầu tiên của Việt Nam Kinh tế Nguyệt san rẽ sang một hướng khác...
Tư liệu về những năm tiếp theo còn rời rạc, nhiều khoảng trống chưa thể nối liền. Chúng tôi thuật lại những gì tài liệu còn ghi, không thêm vào những điều chưa có căn cứ.
Một dấu vết về ông xuất hiện nhiều năm sau tại miền Nam. Báo Vĩnh Long trong bài viết về ông Hồ Minh Mẫn, người từng mang án tử hình thuật lại phiên tòa ngày 25/10/1960 tại Vĩnh Long theo Luật 10/59 của chính quyền Ngô Đình Diệm. Người đứng ra bào chữa cho bị cáo là luật sư Đào Hữu Dương.
Bài báo ghi lại lời ông trước tòa:"Bởi những lý lẽ trên, tôi Đào Hữu Dương đề nghị quý tòa xem xét lại bản án. Tôi đề nghị tha bổng bị can".
Luật 10/59 quy định Tòa án quân sự đặc biệt phải xét xử trong thời hạn rất ngắn và bản án mang tính chung thẩm. Trong một phiên tòa như vậy, luật sư Đào Hữu Dương đã trực tiếp phân tích những căn cứ buộc tội và đề nghị tòa tha bổng cho bị cáo. Ông Hồ Minh Mẫn sau đó sống qua những năm chiến tranh và sau ngày đất nước thống nhất tiếp tục đảm nhiệm các cương vị công tác tại địa phương.
Thư mục của Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ ghi nhận một tác giả cùng tên có một số tác phẩm xuất bản tại Hoa Kỳ trong thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, chủ yếu thuộc lĩnh vực thơ và văn hóa. Các biểu ghi cho thấy tác giả này có hoạt động dịch thuật liên quan đến chữ Hán, tiếng Anh và tiếng Pháp. Đó là vốn học của một lớp trí thức được đào tạo cả Hán học lẫn Tây học, khớp với học vị cử nhân luật ghi trong công báo năm 1946.
Tuy nhiên, hiện chưa có đủ tư liệu nhân thân để khẳng định chắc chắn tác giả Đào Hữu Dương tại Hoa Kỳ chính là người từng đứng đầu Việt Nam Kinh tế Nguyệt san năm 1946.
Sau tám thập niên, hồ sơ về ông đã sáng rõ thêm nhiều chi tiết nhưng vẫn còn những khoảng trắng lớn: gia đình và con cháu hiện ở đâu, quá trình rời Hà Nội vào miền Nam diễn ra thế nào, những năm cuối đời ông sống ở đâu và mất năm nào?
Báo Công Thương mong các nhà nghiên cứu, cơ quan lưu trữ và bạn đọc gần xa nếu có thêm tư liệu liên quan đến ông Đào Hữu Dương xin gửi về tòa soạn để từng bước bổ khuyết chân dung một người từng đứng ở phần mở đầu lịch sử báo chí ngành Công Thương.
Những người kế nhiệm thành nhà lãnh đạo lớn
Tháng 10/1948, tờ tin Mặt trận Kinh tế của Bộ Kinh tế ra đời giữa chiến khu Việt Bắc. Hai số đầu tiên được xuất bản cùng năm, Chủ nhiệm là ông Nguyễn Văn Hào.
5 số báo của năm 1950 mà chúng tôi khai thác được từ kho số hóa của Thư viện Quốc gia Việt Nam đều in trên măng sét một dòng chữ:"Chủ nhiệm: Nguyễn Văn Hào". Ngay bên cạnh là địa chỉ tòa soạn vỏn vẹn 3 chữ và 1 con số:"Bưu cục 107". Một địa chỉ đủ ngắn để gợi lại cả hoàn cảnh làm báo giữa vùng kháng chiến,tòa soạn không có tên phố, số nhà nhưng những trang báo vẫn đều đặn tìm đường đến với bạn đọc.
Trang bìa tờ tin Mặt trận Kinh tế số 12, tháng 6/1950 xuất bản giữa vùng kháng chiến. Măng sét ghi "Chủ nhiệm: Nguyễn Văn Hào" và địa chỉ toà soạn vỏn vẹn "Bưu cục 107".
Cho đến nay, tiểu sử Nguyễn Văn Hào vẫn là một khoảng trống. Qua những danh sách đại biểu Quốc hội khóa I và các nguồn tư liệu đã tra cứu, chúng tôi chưa tìm thấy hồ sơ đầy đủ về ông. Các tài liệu viết về truyền thống ngành trước đây cũng gần như chưa nhắc tới người từng đứng tên Chủ nhiệm Mặt trận Kinh tế. Sau hơn bảy thập niên, trước mắt chúng tôi vẫn chỉ là một cái tên trên măng sét cũ, đó cũng là "món nợ" tư liệu mà những người làm báo hôm nay còn phải tiếp tục đi tìm lời giải.
Tháng 11/1951, Mặt trận Kinh tế chuyển thành Tập san Công Thương. Người giữ chức Chủ nhiệm là ông Đoàn Trọng Truyến (sinh năm 1922), kỹ sư canh nông, đại biểu Quốc hội khóa I và Đổng lý Sự vụ Bộ Kinh tế.
Trước khi đảm nhiệm cương vị này, cái tên Đoàn Trọng Truyến đã xuất hiện trên Mặt trận Kinh tế. Năm 1950 (khi mới 28 tuổi) ông viết về hợp tác xã dưới chế độ nhân dân và con đường phát triển hợp tác xã. Những bài viết cũng hé mở chân dung một trí thức trẻ sớm quan tâm tới các vấn đề tổ chức kinh tế và phương thức phát triển sản xuất trong điều kiện đất nước đang kháng chiến.
Các tư liệu về Đoàn Trọng Truyến ghi nhận ông sử dụng nhiều ngoại ngữ gồm tiếng Pháp, Nga, Anh và Đức. Nhà thơ Việt Phương từng kể lại lời Thủ tướng Phạm Văn Đồng nhận xét ông là một trí thức sống bằng vốn tri thức giàu đẹp của chính mình, không vay mượn của ai.
Từ người viết báo và người đứng đầu Tập san Công Thương, Đoàn Trọng Truyến sau này đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng trong bộ máy nhà nước. Ông từng giữ chức Chủ nhiệm Ủy ban Vật giá Nhà nước, Bộ trưởng, Tổng Thư ký Hội đồng Bộ trưởng kiêm Chủ nhiệm Văn phòng Hội đồng Bộ trưởng, Hiệu trưởng Trường Hành chính Trung ương, tiền thân của Học viện Hành chính Quốc gia. Ông đồng thời là đại biểu Quốc hội liên tục từ khóa I đến khóa VII.
Lễ tiếp nhận bộ sưu tập tài liệu của cố Giáo sư Đoàn Trọng Truyến - Chủ nhiệm Tập san Công Thương những năm 1951-1955, người sau này trở thành Bộ trưởng kiêm Chủ nhiệm Văn phòng Hội đồng Bộ trưởng.
Những trang Mặt trận Kinh tế và Tập san Công Thương còn lưu dấu nhiều trí thức, nhà quản lý lớn của đất nước. Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa, nhà khoa học quân sự nổi tiếng, người sau này từng giữ chức Thứ trưởng Bộ Công Thương là một trong những cây bút của ấn phẩm. Hoàng Quốc Thịnh, người về sau trở thành Ủy viên Trung ương Đảng và Bộ trưởng Bộ Nội Thương giai đoạn 1966-1977 cũng từng viết cho tờ tin và tập san.
Nhìn lại những cái tên có thể thấy tờ báo của ngành trong những năm kháng chiến có sự tham gia trực tiếp của đội ngũ cán bộ, trí thức trực tiếp tham gia quản lý và kiến thiết nền kinh tế. Họ làm quản lý, nghiên cứu chính sách và cầm bút. Những trang báo vừa mang hơi thở của chiến khu vừa chuyên chở những vấn đề kinh tế đang đặt ra với một đất nước vừa kháng chiến vừa kiến quốc.
Nhớ đủ cả...
Lịch sử một tờ báo 81 năm tuổi được làm nên bởi những dấu mốc, những lần đổi tên, những quyết định hành chính và hơn hết là những con người đã góp phần tạo dựng, gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Có người từng đứng đầu tờ báo rồi trở thành nhà lãnh đạo lớn của đất nước. Có người đến nay tiểu sử vẫn còn là khoảng trống, dấu vết chỉ còn lại một dòng tên trên măng sét cũ. Cũng có người đi qua những khúc quanh của thời cuộc, có lúc lựa chọn một con đường khác nhưng những năm tháng từng góp sức cho dòng chảy báo chí Công Thương vẫn là một phần lịch sử cần được ghi nhận đúng như tư liệu đã để lại.
Nhìn lại những người đi trước là để hiểu tờ báo đã khởi đầu ra sao, đã tồn tại giữa những năm tháng chiến tranh thế nào và vì sao ngay trong buổi đầu gian khó của đất nước, công tác thông tin kinh tế đã có vị trí trong bộ máy quản lý nhà nước.
Qua 81 năm, tên gọi nhiều lần thay đổi, phương thức làm báo liên tục chuyển mình và nhiều thế hệ người làm báo đã, đang nối tiếp nhau gìn giữ mạch nguồn. Hôm nay, Báo Công Thương bước vào một thời kỳ mới với báo chí số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và những phương thức truyền thông chưa từng có trước đây.
Ôn cố để tri tân. Nhìn lại lịch sử là để trân trọng những đóng góp, học từ những điều tốt đẹp và nhận diện cả những lựa chọn chưa đúng, những khúc quanh đáng tiếc mà người đi sau cần suy ngẫm. Nhớ về lịch sử cũng là nhớ cho đủ, để hiểu đúng quá khứ và vững vàng hơn trên hành trình phía trước...
81 năm hình thành và phát triển, Báo Công Thương đã đồng hành cùng những bước chuyển của ngành Công Thương và nhiều giai đoạn quan trọng của đất nước. Tiếp nối truyền thống đó, các thế hệ cán bộ, phóng viên hôm nay luôn giữ vững bản lĩnh chính trị, kiên định nền tảng tư tưởng, chủ động đổi mới, sáng tạo và làm chủ công nghệ, góp phần lan tỏa sinh động câu chuyện về một nền kinh tế Việt Nam đang vươn mình mạnh mẽ dưới sự lãnh đạo của Đảng.
