Liên tục thay đổi phương thức hoạt động
Thông tin tại Hội thảo “Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ trong sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa” diễn ra ngày 30/9, ông Đoàn Ngọc Toàn, Phó trưởng phòng 3, Chi cục Điều tra chống buôn lậu (Cục Hải quan, Bộ Tài chính) cho biết, trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu rộng và tham gia nhiều Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, công tác kiểm soát, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới đang đứng trước những yêu cầu lớn.
Các hiệp định này đặt ra tiêu chuẩn kiểm soát biên giới cao hơn rất nhiều so với quy định của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Nếu không thực thi tốt các cam kết quốc tế, Việt Nam có nguy cơ phải đối mặt với nhiều biện pháp trừng phạt thương mại.
Ông Đoàn Ngọc Toàn, Phó trưởng phòng 3, Chi cục Điều tra chống buôn lậu (Cục Hải quan, Bộ Tài chính) phát biểu tại hội thảo.
Để triển khai nhiệm vụ, lực lượng Hải quan đã chủ động ban hành nhiều văn bản chỉ đạo, trong đó có Kế hoạch số 13576/KH-CHQ ngày 10/3/2026 của Cục Hải quan về kiểm soát chống buôn lậu, hàng giả và hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Ngay sau khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026, lực lượng Hải quan đã triển khai ngay tháng cao điểm nhằm đẩy mạnh hoạt động kiểm tra, kiểm soát.
Tuy nhiên, theo ông Đoàn Ngọc Toàn, thực tiễn công tác chốt chặn tại biên giới và các cửa khẩu đang phát sinh nhiều vướng mắc. Cụ thể, về năng lực và thực tế triển khai, cơ quan Hải quan hiện nay chủ yếu tập trung xử lý các mặt hàng vi phạm nhãn hiệu bằng trực quan. Những đối tượng vi phạm phức tạp hơn như xâm phạm thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, kiểu dáng công nghiệp hay sáng chế gần như vượt quá khả năng nhận biết của lực lượng chức năng.
Quan ngại hơn, các đối tượng vi phạm liên tục thay đổi phương thức, thủ đoạn nhằm qua mặt lực lượng chức năng. Khi cơ quan Hải quan siết chặt kiểm tra, các đối tượng chủ động tháo rời toàn bộ nhãn mác khỏi hàng hóa. Mặc dù về ngoại quan, chủ sở hữu quyền nhận định sản phẩm rất giống hàng thật, cơ quan Hải quan vẫn khó xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ do trên sản phẩm không còn gắn nhãn mác.“Việc chỉ xử lý hành vi khai sai hay thiếu nhãn mác thông thường không mang lại hiệu quả răn đe cần thiết”, ông Đoàn Ngọc Toàn đánh giá.
Rào cản từ cơ chế giám định, định giá, xử lý tranh chấp
Theo ông Đoàn Ngọc Toàn, đối với hàng hóa quá cảnh, tỷ lệ phát hiện vi phạm lên tới 90%, nhưng cơ quan Hải quan lại không thể tạm dừng theo thủ tục hải quan thông thường mà phải áp dụng thủ tục hành chính như ra quyết định khám. Khi xử lý hành chính, lực lượng chức năng vướng vào quy định về tính lãnh thổ của quyền sở hữu trí tuệ.
Thông tư 11/2015/TT-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ quy định chỉ xử lý khi xác định được hành vi xâm phạm gây thiệt hại trực tiếp cho chủ thể quyền hoặc có dấu hiệu thẩm lậu. Quy định này buộc cơ quan Hải quan có trách nhiệm chứng minh thiệt hại hoặc chứng minh hành vi thẩm lậu.
Trong khi đó, hiện nay, các đối tượng vi phạm rất tinh vi, họ chấp nhận vận chuyển hàng nguyên niêm phong sang các nước lân cận như Lào, Campuchia... nơi công tác kiểm soát lỏng lẻo hơn rồi xé nhỏ để quay ngược về Việt Nam. Việc hàng hóa còn nguyên niêm phong quá cảnh khiến lực lượng Hải quan rất khó chứng minh vi phạm để xử lý.
Hải quan cửa khẩu quốc tế Tà Lùng phát hiện lô hàng nghi vấn vi phạm quyền sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu Harley-Davidson.
Bên cạnh đó, công tác giám định vi phạm cũng gặp trở ngại. Theo Nghị định 99/2013/NĐ-CP, có 4 căn cứ để xử lý bao gồm ý kiến chủ sở hữu, kết luận giám định, ý kiến cơ quan chuyên môn và hải quan tự chịu trách nhiệm. Tuy nhiên, khoảng 90% kết luận của Viện Sở hữu trí tuệ quốc gia đều đưa ra nhận định mang tính điều kiện là hàng hóa chỉ được xem là giả mạo hoặc xâm phạm “khi không được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền”.
Vì vậy, cơ quan Hải quan buộc phải tiếp tục đi tìm chủ sở hữu quyền. Trong khi đó, nhiều trường hợp chủ thể quyền không có mặt tại Việt Nam hoặc các văn phòng luật sư đại diện đã hết hạn hợp đồng ủy quyền và không thể liên lạc. Điều này dẫn đến các lô hàng bị ách tắc yêu cầu thông quan, nhưng lực lượng Hải quan không thể kết luận có xâm phạm hay không, nguy cơ bị khiếu nại về việc gây khó khăn cho doanh nghiệp.
Một điểm nghẽn khác nằm ở khâu định giá hàng hóa vi phạm để làm căn cứ xử phạt. Trước đây, theo Nghị định 98/2020/NĐ-CP, hàng xâm phạm sở hữu trí tuệ được coi là hàng giả và áp dụng Điều 60 để xác định giá trị. Nhưng từ khi quy định mới tách riêng lĩnh vực này, toàn bộ các tiêu chí định giá như giá mua bán, giá niêm yết hay giá của Sở Tài chính đều không thể áp dụng, bởi hàng vi phạm không được phép kinh doanh hay có giá niêm yết chính thức.
“Khi không có giá, luật quy định phải thành lập hội đồng định giá hoặc thuê đơn vị thẩm định. Tuy nhiên, bản thân hội đồng hay các tổ chức thẩm định giá cũng từ chối vì thiếu cơ sở pháp lý để định giá tài sản xâm phạm sở hữu trí tuệ”, ông Đoàn Ngọc Toàn phân tích.
Ông Đoàn Ngọc Toàn cũng chỉ ra thách thức trong kiểm soát loại hình chuyển phát nhanh và thương mại điện tử xuyên biên giới. Hàng triệu kiện hàng nhỏ lẻ, được đóng gói đa dạng, lưu thông liên tục giữa Việt Nam và các nước khiến việc kiểm tra chi tiết từng kiện hàng gần như bất khả thi, bởi có thể gây ách tắc tại các cửa khẩu. Dù đã áp dụng các biện pháp quản lý rủi ro, sự hợp tác của các chủ sở hữu quyền vẫn còn hạn chế, trong khi tỷ lệ chủ động phát hiện vi phạm đối với hàng nhập khẩu chỉ đạt khoảng 20%.
