Ma nhai độc đáo trên ngọn núi nhỏ giữa lòng cố đô
Giữa trung tâm tỉnh Ninh Bình có một ngọn núi không nổi bật bởi độ cao hay sự hiểm trở. Núi Non Nước, còn được gọi là Dục Thúy Sơn, chỉ cao hơn 20m nhưng lại sở hữu một giá trị đặc biệt hiếm nơi nào có được: hệ thống ma nhai đồ sộ được khắc trực tiếp lên vách đá.
Nằm bên ngã ba nơi sông Vân gặp sông Đáy, núi Non Nước từ lâu đã là danh thắng nổi tiếng của vùng đất cố đô. Tuy nhiên, điều khiến giới nghiên cứu đặc biệt quan tâm không chỉ là cảnh quan thiên nhiên mà còn là hàng chục bài thơ, bài văn, văn bia được lưu giữ ngay trên thân núi.
Theo các tài liệu nghiên cứu, hiện nay núi Non Nước còn bảo tồn 43 văn bia ma nhai, trong đó có 37 văn bản Hán Nôm được khắc từ thời Trần đến đầu thế kỷ XX. Đây được xem là một trong những hệ thống ma nhai phong phú và có giá trị nhất Việt Nam.
Khác với các hiện vật được lưu giữ trong bảo tàng hay thư viện, những văn bản này tồn tại giữa không gian tự nhiên. Mỗi vách đá vừa là trang giấy, vừa là chứng nhân lịch sử, ghi lại cảm xúc, suy nghĩ và dấu ấn của nhiều thế hệ văn nhân, học giả, quan lại và danh nhân qua hàng trăm năm.
Chính vì vậy, núi Non Nước còn được nhiều người gọi bằng những cái tên đặc biệt như “núi Thơ”, “bảo tàng văn học trên đá” hay “bảo tàng thơ ngoài trời” độc đáo của Việt Nam.
Kho tư liệu quý giá lưu giữ lịch sử nhiều thế kỷ
Điều làm nên giá trị đặc biệt của hệ thống ma nhai không chỉ nằm ở số lượng mà còn ở nội dung được khắc ghi.
Các văn bản trên núi Non Nước phản ánh nhiều khía cạnh khác nhau của đời sống xã hội qua từng thời kỳ. Có những bài thơ ca ngợi vẻ đẹp thiên nhiên, có những bài ký ghi lại sự kiện lịch sử, cũng có những tác phẩm thể hiện triết lý nhân sinh hay suy ngẫm về vận nước.
Mỗi văn khắc đều mang theo dấu ấn của một giai đoạn lịch sử cụ thể, trở thành nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu văn học, lịch sử, thư pháp và mỹ thuật cổ.
Núi Non Nước cũng gắn liền với tên tuổi nhiều danh nhân nổi tiếng trong lịch sử dân tộc. Trong đó, Trương Hán Siêu được xem là nhân vật có mối liên hệ đặc biệt với Dục Thúy Sơn. Dưới chân núi hiện nay vẫn còn đền thờ ông, tạo nên không gian văn hóa - lịch sử đặc sắc kết nối giữa danh thắng thiên nhiên và di sản văn học.
Qua thời gian, nhiều nét chữ trên đá đã bị phong hóa bởi mưa nắng và tác động của tự nhiên. Tuy nhiên, chính những dấu vết thời gian ấy lại góp phần làm tăng giá trị lịch sử của hệ thống ma nhai, phản ánh hành trình tồn tại suốt hàng trăm năm giữa thiên nhiên.
Không chỉ là những dòng chữ đơn thuần, ma nhai núi Non Nước còn được xem như cuốn biên niên sử bằng đá ghi lại quá trình phát triển văn hóa và tư tưởng của nhiều thế hệ người Việt.
Hành trình đưa “bảo tàng văn học trên đá” đến UNESCO
Nhận thấy những giá trị nổi bật của hệ thống ma nhai, tỉnh Ninh Bình đang đẩy mạnh quá trình xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm bảo tồn và quảng bá một trong những di sản văn hóa đặc biệt của Việt Nam ra thế giới.
Trong năm 2026, nhiều hoạt động nghiên cứu, hội thảo và tọa đàm quốc tế đã được tổ chức nhằm làm rõ hơn giá trị của hệ thống văn khắc trên núi Non Nước. Các chuyên gia đánh giá đây không chỉ là tư liệu văn học mà còn là kho tư liệu phản ánh lịch sử, tín ngưỡng và đời sống văn hóa của người Việt qua nhiều thế kỷ.
Ngày nay, núi Non Nước là điểm đến hấp dẫn đối với du khách yêu thích lịch sử và văn hóa. Chỉ mất khoảng một đến hai giờ tham quan, du khách có thể vừa ngắm cảnh sông núi hữu tình, vừa khám phá những văn bia cổ nằm rải rác trên các vách đá.
Từ đỉnh núi, khung cảnh thành phố Ninh Bình cùng dòng sông uốn lượn hiện ra thanh bình, tạo nên trải nghiệm khác biệt so với nhiều điểm du lịch khác trong khu vực.
Nếu hồ sơ được UNESCO ghi danh trong tương lai, hệ thống ma nhai núi Non Nước không chỉ trở thành niềm tự hào của Ninh Bình mà còn góp phần khẳng định giá trị đặc sắc của kho tàng di sản tư liệu Việt Nam trên trường quốc tế.
