Ngôi cổ tự hơn 400 năm tuổi giữa vùng đất khoa bảng
Nằm tại làng Hành Thiện, Ninh Bình, Chùa Keo Hành Thiện từ lâu được xem là một trong những công trình kiến trúc Phật giáo tiêu biểu của vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Không chỉ nổi tiếng bởi vẻ đẹp cổ kính, ngôi chùa còn gắn với câu chuyện đặc biệt khi suốt nhiều thế hệ không có sư trụ trì mà vẫn được người dân gìn giữ, chăm nom như một phần linh hồn của làng quê.
Theo sử sách, tiền thân của chùa là Thần Quang Tự do Thiền sư Dương Không Lộ cho xây dựng từ năm 1061 tại vùng Giao Thủy xưa. Ban đầu, chùa mang tên Nghiêm Quang Tự trước khi được đổi thành Thần Quang Tự vào năm 1167.
Đến năm 1611, trận đại hồng thủy trên sông Hồng đã cuốn trôi nhiều làng mạc và công trình cổ. Một bộ phận cư dân vùng Giao Thủy di dời xuống phía Nam sông Hồng lập nên làng Hành Thiện ngày nay và dựng lại ngôi chùa mới, sau này được gọi là chùa Keo Hành Thiện.
Trải qua hơn 400 năm cùng nhiều lần trùng tu, ngôi cổ tự vẫn giữ được gần như nguyên vẹn những giá trị kiến trúc tiêu biểu thời Hậu Lê.
Hiện nay, Chùa Keo Hành Thiện tọa lạc trên khuôn viên rộng hơn 1ha với hàng loạt hạng mục như tam quan ngoại, tam quan nội kiêm gác chuông, phủ Mẫu, chùa Phật, đền Thánh, nhà Tổ cùng hệ thống hành lang liên hoàn.
Toàn bộ công trình được dựng bằng gỗ lim với kết cấu “nội công ngoại quốc”, gồm 121 gian liên kết đối xứng qua trục linh đạo. Đây là kiểu kiến trúc truyền thống đặc trưng của nhiều ngôi chùa cổ Việt Nam nhưng hiếm nơi còn bảo tồn được quy mô lớn như tại Hành Thiện.
Điểm nhấn nổi bật nhất là tam quan nội kiêm gác chuông được xây theo lối chồng diêm hai tầng tám mái. Hệ thống cột, vì kèo, cửa võng hay các mảng chạm khắc đều thể hiện tay nghề tinh xảo của nghệ nhân xưa.
Phía trước chùa là hồ bán nguyệt phẳng lặng soi bóng mái ngói cổ kính, tạo nên không gian vừa linh thiêng vừa thanh bình. Nhiều du khách khi tới đây thường ấn tượng bởi cảm giác yên tĩnh, tách biệt hoàn toàn khỏi nhịp sống hiện đại bên ngoài.
Chùa Keo Hành Thiện còn được phối thờ theo kiểu “tiền Phật hậu Thánh”, vừa thờ Phật vừa thờ Thiền sư Dương Không Lộ – vị Quốc sư triều Lý có công lớn trong việc xây dựng và phát triển Phật giáo thời bấy giờ.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử và nghệ thuật kiến trúc, năm 2016, ngôi chùa được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Đến năm 2019, lễ hội chùa Keo Hành Thiện tiếp tục được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Ngôi chùa đặc biệt không có sư trụ trì suốt nhiều thế hệ
Điều khiến nhiều người tò mò nhất ở Chùa Keo Hành Thiện lại nằm ở câu chuyện không có sư trụ trì suốt hàng trăm năm qua.
Theo những người trông nom chùa, mọi công việc hương khói, quét dọn, hướng dẫn khách thập phương đều do người dân làng Hành Thiện luân phiên đảm nhận. Hiện có khoảng 30 thủ từ thay nhau trông coi chùa theo hình thức truyền đời.
Nhiều câu chuyện dân gian kể rằng từng có một số vị sư được cử về đây trụ trì nhưng sau một thời gian ngắn đều rời đi mà không rõ nguyên nhân. Theo thời gian, việc không có sư trụ trì dần trở thành một “lệ làng” đặc biệt của Hành Thiện.
Dẫu vậy, điều khiến nhiều người bất ngờ là ngôi cổ tự vẫn luôn được chăm sóc cẩn thận, giữ gìn gần như nguyên vẹn nếp xưa. Những mái ngói rêu phong, sân gạch cổ, tiếng chuông chùa vang giữa không gian yên bình tạo nên cảm giác thanh tịnh hiếm thấy.
Ngày nay, ngoài ý nghĩa tâm linh, Chùa Keo Hành Thiện còn là điểm đến thu hút đông đảo du khách yêu thích kiến trúc cổ và văn hóa truyền thống Bắc Bộ. Với nhiều người, hành trình tìm về ngôi chùa không chỉ để lễ Phật cầu an mà còn để cảm nhận một không gian văn hóa lâu đời vẫn được gìn giữ nguyên vẹn qua hàng thế kỷ.
