Đó là nhận định của ông Nguyễn Đức Lê, Phó trưởng Phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường (Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương) tại Hội thảo “Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ trong sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa”, sáng 30/9 do Báo Bảo vệ pháp luật tổ chức.
Hàng giả tồn tại từ lợi nhuận và thói quen tiêu dùng
Trình bày về giải pháp tăng cường kiểm tra, kiểm soát giám sát, xử lý các vụ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp và hàng hóa giả mạo nhãn hiệu tại hội thảo, ông Nguyễn Đức Lê, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không phải vấn đề mới mà đã tồn tại trong thời gian dài. Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh càng trở nên cấp thiết.
Theo ông Nguyễn Đức Lê, lực lượng quản lý thị trường là một trong những lực lượng chủ công trên thị trường nội địa trong đấu tranh chống hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, để nâng cao hiệu quả thực thi, trước hết cần nhận diện đúng những nguyên nhân khiến vi phạm vẫn tồn tại dù các lực lượng chức năng, doanh nghiệp, hiệp hội và chủ thể quyền đã liên tục triển khai nhiều biện pháp đấu tranh.
Ông Nguyễn Đức Lê, Phó trưởng Phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường (Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương).
Cụ thể, ông Lê chỉ ra, nguyên nhân đầu tiên là lợi nhuận. Để tạo ra một sản phẩm có chất lượng và được thị trường chấp nhận, doanh nghiệp chân chính có thể phải đầu tư nhiều năm, thậm chí hàng chục năm cho nghiên cứu, sản xuất, xây dựng thương hiệu và hệ thống phân phối. Trong khi đó, các đối tượng vi phạm có thể lợi dụng thành quả này để làm giả, giả mạo nhãn hiệu hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ nhằm thu lợi bất chính.
“Có những sản phẩm doanh nghiệp phải mất rất nhiều công sức mới xây dựng được, giống như một đứa con tinh thần. Nhưng khi sản phẩm được thị trường đón nhận, các đối tượng nhìn thấy lợi nhuận và tìm cách làm giả, xâm phạm quyền để lưu thông hàng hóa”, ông Nguyễn Đức Lê phân tích.
Chính chênh lệch lớn giữa chi phí đầu tư của doanh nghiệp chân chính và lợi nhuận bất chính từ hàng giả khiến vi phạm tiếp tục diễn biến phức tạp.
Nguyên nhân thứ hai đến từ nhận thức và hành vi tiêu dùng. Một bộ phận người tiêu dùng vẫn lựa chọn hàng hóa dựa chủ yếu vào tiêu chí giá rẻ, dễ mua, dễ tiếp cận. Thậm chí, có trường hợp biết sản phẩm có dấu hiệu giả mạo nhãn hiệu nhưng vẫn mua vì giá thấp.
Theo đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, hành vi này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của chính người tiêu dùng mà còn gây thiệt hại cho doanh nghiệp làm ăn chân chính, đồng thời làm gia tăng khó khăn cho các cơ quan thực thi.
Doanh nghiệp không thể đứng ngoài cuộc
Một vấn đề khác được ông Nguyễn Đức Lê chỉ ra là sự chủ động của chính doanh nghiệp trong bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Thực tế, vẫn còn doanh nghiệp chưa nhận thức đầy đủ rằng chống hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trước hết cũng là bảo vệ chính thương hiệu, thị trường và tài sản của mình. Khi phát hiện vi phạm ở quy mô nhỏ, một số doanh nghiệp còn tâm lý chủ quan, cho rằng chưa ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động kinh doanh.
Tuy nhiên, ông Nguyễn Đức Lê chỉ ra, nếu không phản ứng và phối hợp xử lý ngay từ đầu, vi phạm nhỏ có thể dần mở rộng, đến khi trở thành vấn đề lớn thì việc kiểm soát sẽ khó khăn hơn nhiều.“Đôi khi chúng ta thấy một điểm hàng giả rất nhỏ trên thị trường và cho rằng chưa đáng ngại nên bỏ qua. Nhưng đến khi nó trở thành vấn nạn đối với chính doanh nghiệp thì phản ứng có thể đã muộn”, ông Nguyễn Đức Lê cảnh báo.
Từ thực tế trên, ông cho rằng chống hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không phải trách nhiệm riêng của bất kỳ lực lượng nào. Đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến môi trường kinh doanh, nhận thức xã hội và sự tham gia của nhiều chủ thể.
Chống hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không phải trách nhiệm riêng của bất kỳ lực lượng nào, đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến môi trường kinh doanh, nhận thức xã hội và sự tham gia của nhiều chủ thể.
Theo số liệu được ông Nguyễn Đức Lê dẫn tại hội thảo, trong giai đoạn 2021-2025, lực lượng quản lý thị trường đã xử lý gần 20.000 vụ việc liên quan. Tuy nhiên, theo đánh giá của ông, con số này vẫn chưa phản ánh đầy đủ quy mô và tính chất của các hành vi vi phạm trên thực tế.
"Đáng chú ý, phương thức, thủ đoạn của các đối tượng liên tục thay đổi. Nếu trước đây hàng giả thường được tập kết, bày bán tại các khu vực trung tâm, thì khi cơ quan chức năng tăng cường kiểm tra, các đối tượng có thể chuyển địa điểm ra khu vực ngoại thành, nông thôn hoặc tận dụng thương mại điện tử và các phương thức kinh doanh mới để tiếp cận người mua", ông Nguyễn Đức Lê dẫn chứng.
Vì vậy, ông Nguyễn Đức Lê ví đấu tranh chống hàng giả, xâm phạm sở hữu trí tuệ như một “cuộc đuổi bắt”. Khi cơ quan chức năng nhận diện được phương thức, thủ đoạn và có giải pháp đấu tranh, các đối tượng vi phạm lại tìm cách thay đổi để né tránh kiểm tra, kiểm soát.
Tạo sức mạnh tổng hợp từ cơ sở
Trước những thách thức trên, đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho rằng, một trong những giải pháp quan trọng là tăng cường phối hợp giữa các lực lượng thực thi.
Theo đó, cần phát huy vai trò điều phối của Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia, đồng thời tăng cường kết nối giữa quản lý thị trường, công an, hải quan, cơ quan sở hữu trí tuệ, bộ đội biên phòng, cảnh sát biển và các lực lượng liên quan.
Đặc biệt, trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, vai trò của cấp xã, phường cần được coi trọng. Đây là cấp gần thị trường, gần cơ sở sản xuất, kinh doanh và người dân nhất. Nếu thông tin được nắm bắt sớm, quản lý tốt ngay từ địa bàn và các lực lượng phối hợp hiệu quả từ cơ sở, khả năng phát hiện, ngăn chặn hàng giả sẽ được nâng lên.
Bên cạnh cơ quan quản lý, các hiệp hội ngành hàng cần tham gia tích cực hơn. Theo ông Nguyễn Đức Lê, tiếng nói của một doanh nghiệp có thể chưa tạo được tác động rộng, nhưng tiếng nói của một hiệp hội đại diện cho hàng trăm doanh nghiệp sẽ có sức lan tỏa lớn hơn, qua đó góp phần nâng cao nhận thức xã hội đối với từng ngành hàng, nhóm sản phẩm có nguy cơ bị làm giả.
Điều này càng quan trọng khi hàng giả ngày càng tinh vi, người tiêu dùng khó phân biệt bằng mắt thường. Có những linh kiện, sản phẩm nếu tách khỏi bao bì thì ngay cả việc nhận biết thật - giả cũng rất khó. Trong nhiều trường hợp, người tiêu dùng chỉ có thể nhận diện thông qua bao bì, bố cục, màu sắc, tem nhãn và những đặc điểm do chính chủ thể quyền cung cấp.
Do đó, doanh nghiệp và hiệp hội cần chủ động cung cấp thông tin, hướng dẫn nhận diện và phối hợp với cơ quan chức năng. Cùng với đó, báo chí cần tăng cường các tuyến bài, phóng sự, tài liệu tuyên truyền để thông tin về thủ đoạn vi phạm, phương pháp nhận diện hàng thật - hàng giả và nâng cao ý thức bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
Một giải pháp hết sức cấp thiết nữa được ông Nguyễn Đức Lê chỉ ra, cần nâng cao năng lực thực thi gắn với ứng dụng công nghệ. Bộ Công Thương đang nỗ lực xây dựng các hệ thống phục vụ nhận diện hàng hóa, hướng tới kết nối dữ liệu với các bộ, ngành và hệ thống dữ liệu quốc gia. Khi dữ liệu từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp và các chủ thể liên quan được tập hợp, chuẩn hóa, hệ thống có thể hỗ trợ phân loại và đưa ra cảnh báo. Đặc biệt, với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI), người tiêu dùng có thể sử dụng điện thoại thông minh để chụp hình sản phẩm, đưa dữ liệu lên hệ thống và nhận những thông tin, cảnh báo hỗ trợ nhận diện hàng thật, hàng giả.
