Không thể truy xuất nếu chuỗi cung ứng bị đứt gãy
Thị trường cà phê thế giới đang đặt ra những yêu cầu ngày càng cao không chỉ về chất lượng sản phẩm mà còn về nguồn gốc, phương thức sản xuất và trách nhiệm môi trường. Với cà phê Việt Nam, điều này đang đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tổ chức chuỗi cung ứng, đặc biệt trong quản lý dữ liệu vùng trồng và truy xuất nguồn gốc.
Một trong những yêu cầu được quan tâm là Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR). Để đáp ứng quy định này, doanh nghiệp xuất khẩu phải có khả năng chứng minh nguồn gốc sản phẩm, xác định vị trí vùng sản xuất và bảo đảm cà phê không liên quan đến hoạt động phá rừng theo các tiêu chí mà thị trường EU đặt ra.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Thái Như Hiệp, Chủ tịch Hội đồng thành viên, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Vĩnh Hiệp cho rằng trước đây người mua thường quan tâm cà phê có ngon, chất lượng có tốt hay không. Nhưng hiện nay, câu hỏi đã đi xa hơn: cà phê được trồng ở đâu, có minh bạch hay không, có truy xuất được không và quá trình sản xuất có bền vững hay không. Sự thay đổi này buộc các doanh nghiệp phải nhìn lại toàn bộ chuỗi nguyên liệu.
Ông Thái Như Hiệp cho rằng EUDR không phải việc riêng của doanh nghiệp và càng không thể xem là trách nhiệm riêng của người nông dân. Một doanh nghiệp không thể có đầy đủ dữ liệu nếu thiếu sự hợp tác của người trồng; đại lý cũng không thể đứng ngoài nếu vẫn giữ vai trò cầu nối giữa doanh nghiệp và nông hộ.
Trong khi đó, người nông dân cũng khó có thể tự mình đáp ứng toàn bộ những yêu cầu ngày càng phức tạp của thị trường quốc tế. Mỗi mắt xích vì thế có một vai trò riêng. Nông dân có vùng đất, cây cà phê và kinh nghiệm sản xuất; đại lý giữ vai trò kết nối, thu mua; còn doanh nghiệp có thị trường, công nghệ và hệ thống quản lý. Khi các mắt xích cùng chia sẻ thông tin và phối hợp, việc truy xuất nguồn gốc mới có thể thực hiện xuyên suốt.
Thực tế này cũng cho thấy EUDR đang tác động trực tiếp đến phương thức tổ chức vùng nguyên liệu. Nếu trước đây việc quản lý có thể dựa nhiều vào quan hệ thu mua và hồ sơ tại doanh nghiệp, thì nay dữ liệu từ vùng trồng trở thành một phần quan trọng của chuỗi.
Tọa độ vùng trồng, thông tin hộ sản xuất, quá trình canh tác và thu mua… cần được xác lập, cập nhật và kết nối với dữ liệu ở những khâu phía sau. Đây cũng là lý do các giải pháp số hóa truy xuất nguồn gốc đang được nhiều doanh nghiệp cà phê quan tâm.
Tại Vĩnh Hiệp, hệ thống TSMC được doanh nghiệp giới thiệu như một công cụ quản lý dữ liệu từ nông hộ, đại lý đến nhà máy. Theo đó, người trồng có thể cập nhật thông tin vườn và nhật ký canh tác; đại lý quản lý hoạt động thu mua, tồn kho, xuất bán; còn nhà máy theo dõi quá trình nhập kho, chế biến và xuất kho.
Điểm quan trọng của hệ thống không chỉ nằm ở việc lưu trữ dữ liệu, mà ở khả năng kết nối thông tin giữa các khâu. Khi dữ liệu được hình thành từ đầu chuỗi, doanh nghiệp có thêm cơ sở để kiểm tra và truy xuất nguồn gốc khi sản phẩm đi vào các thị trường yêu cầu cao.
Để truy xuất không trở thành gánh nặng với nông dân
Tuy nhiên, số hóa dữ liệu cũng đặt ra một câu hỏi khác: làm thế nào để những yêu cầu mới không trở thành gánh nặng đối với người trồng cà phê? Đây là vấn đề đáng lưu ý bởi phần lớn yêu cầu về truy xuất đều bắt đầu từ vùng nguyên liệu. Người nông dân phải cung cấp thông tin về diện tích, vị trí, quá trình canh tác và nhiều dữ liệu liên quan khác.
Nếu thiếu sự hướng dẫn và đồng hành từ doanh nghiệp, hợp tác xã hoặc đại lý, việc thực hiện có thể trở nên khó khăn, nhất là với những hộ chưa quen với việc ghi chép và sử dụng các công cụ số. Bởi vậy, liên kết chuỗi không chỉ nhằm bảo đảm nguồn nguyên liệu cho doanh nghiệp mà còn phải giúp người sản xuất thích ứng với yêu cầu của thị trường.
Khi biết rõ cà phê được sản xuất từ đâu, chất lượng thế nào và quá trình canh tác ra sao, người nông dân có thêm cơ sở để chứng minh giá trị sản phẩm.
Theo ông Thái Như Hiệp, điều quan trọng là không để EUDR trở thành một gánh nặng hay thủ tục khiến nông dân lo lắng. Ngược lại, truy xuất nguồn gốc cần được nhìn nhận như một tài sản của chính người sản xuất. Khi biết rõ cà phê được sản xuất từ đâu, chất lượng thế nào và quá trình canh tác ra sao, người nông dân có thêm cơ sở để chứng minh giá trị sản phẩm. Đây cũng là nền tảng để hướng đến những thị trường có yêu cầu cao hơn.
Cách tiếp cận này đặt ra một vấn đề lớn hơn đối với chuỗi cà phê: truy xuất nguồn gốc chỉ có ý nghĩa khi giá trị của dữ liệu được chia sẻ trở lại với người tạo ra dữ liệu. Nếu nông dân chỉ cung cấp thông tin để doanh nghiệp hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu nhưng không nhận được thêm lợi ích từ việc tham gia chuỗi, việc duy trì hệ thống sẽ khó bền vững. Ngược lại, khi dữ liệu giúp nâng chất lượng sản phẩm, cải thiện phương thức canh tác, ổn định đầu ra hoặc mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường, truy xuất sẽ trở thành một phần tự nhiên của quá trình sản xuất.
EUDR có thể là một trong những yêu cầu nổi bật hiện nay, nhưng xu hướng chung của thị trường quốc tế cho thấy các tiêu chuẩn đối với nông sản sẽ tiếp tục được nâng lên. Từ truy xuất nguồn gốc, chống phá rừng đến giảm phát thải, sản xuất có trách nhiệm và các tiêu chuẩn môi trường - xã hội, doanh nghiệp xuất khẩu sẽ phải chuẩn bị cho một hệ thống yêu cầu ngày càng đa chiều.
Điều này đặc biệt đáng chú ý với cà phê Việt Nam khi ngành đang có bước tăng trưởng mạnh về giá trị xuất khẩu.
Theo số liệu được chia sẻ tại hội thảo “Nâng cao năng lực gắn kết chuỗi cung ứng cà phê bền vững - Truy xuất nguồn gốc đáp ứng tuân thủ EUDR” diễn ra ngày 15/8 tại phường Pleiku, niên vụ 2024-2025, Việt Nam sản xuất khoảng 27,8 triệu bao cà phê, trong khi giá trị xuất khẩu đạt khoảng 8,4 tỷ USD. Khi giá trị thương mại tăng, yêu cầu từ các thị trường nhập khẩu cũng ngày càng cao.
Cuộc cạnh tranh vì thế không còn là câu chuyện sản lượng và giá. Một doanh nghiệp có vùng nguyên liệu rõ ràng, dữ liệu đầy đủ, sản phẩm đạt tiêu chuẩn và có khả năng chứng minh quá trình sản xuất sẽ có lợi thế hơn khi thị trường đưa ra những yêu cầu mới.
Ở cấp độ ngành, điều này đòi hỏi sự thay đổi từ chính cách liên kết giữa doanh nghiệp với vùng nguyên liệu. Vĩnh Hiệp cho biết đơn vị đang liên kết với hơn 20.000 hộ nông dân và hơn 20.000 ha cà phê được chứng nhận 4C. Doanh nghiệp cũng triển khai các chương trình hợp tác liên quan đến canh tác bền vững, giảm phát thải và truy xuất nguồn gốc.
Những con số này phần nào cho thấy quy mô của bài toán quản trị chuỗi khi doanh nghiệp liên kết với hàng chục nghìn hộ sản xuất. Nhưng xét rộng hơn, đây cũng là bài toán mà nhiều doanh nghiệp xuất khẩu nông sản của Việt Nam sẽ phải đối mặt khi các thị trường ngày càng yêu cầu minh bạch từ gốc.
Từ câu chuyện EUDR, yêu cầu đặt ra không chỉ là “có truy xuất được hay không”, mà là chuỗi cung ứng có đủ khả năng tạo ra và duy trì dữ liệu đáng tin cậy hay không. Để làm được điều đó, doanh nghiệp không thể đứng một mình. Người nông dân cần được hỗ trợ, đại lý và hợp tác xã phải trở thành những mắt xích thực chất, còn dữ liệu phải được chia sẻ và cập nhật xuyên suốt.
Các doanh nghiệp, hợp tác xã và nông hộ tiêu biểu trong chuỗi cung ứng cà phê được vinh danh, ghi nhận những đóng góp trong quá trình xây dựng chuỗi cà phê có trách nhiệm.
Thị trường cà phê trong tương lai sẽ không chỉ cạnh tranh bằng giá, mà bằng sự minh bạch, chất lượng và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn. EUDR vì thế có thể được xem như một phép thử đối với năng lực tổ chức chuỗi của cà phê Việt Nam. Nếu chỉ xem đây là một rào cản kỹ thuật, doanh nghiệp và nông dân sẽ luôn ở thế chạy theo yêu cầu của thị trường.
Nhưng nếu coi đây là động lực để chuẩn hóa dữ liệu, củng cố liên kết và nâng chất lượng vùng nguyên liệu, yêu cầu từ thị trường có thể trở thành cơ hội để chuỗi cà phê Việt Nam thay đổi theo hướng bài bản hơn.
Khi những thông tin về một hạt cà phê có thể được xác định rõ ràng từ vùng đất, người trồng đến quá trình sản xuất, đó không chỉ là câu chuyện đáp ứng EUDR, mà còn là nền tảng để cà phê Việt Nam giữ vững vị thế tại những thị trường ngày càng coi trọng tính minh bạch và trách nhiệm.
Ngày 15/8/2026, tại phường Pleiku, Công ty TNHH Vĩnh Hiệp tổ chức hội thảo và vinh danh với chủ đề “Nâng cao năng lực gắn kết chuỗi cung ứng cà phê bền vững - Truy xuất nguồn gốc đáp ứng tuân thủ EUDR”. Chương trình có sự tham gia của các tổ chức, đối tác trong nước và quốc tế, gần 300 doanh nghiệp liên kết trong chuỗi cung ứng cùng hàng trăm nông hộ.Dịp này, các doanh nghiệp, hợp tác xã và nông hộ tiêu biểu trong chuỗi cung ứng cà phê đã được vinh danh, ghi nhận những đóng góp trong quá trình xây dựng chuỗi cà phê có trách nhiệm.
