Định hướng đã có, nhưng vướng mắc pháp lý vẫn là “điểm nghẽn”
Chia sẻ tại Tọa đàm “Kết nối dữ liệu – Kiến tạo thị trường – Bứt phá hiệu quả xử lý nợ” do Câu lạc bộ Xử lý nợ trực thuộc Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam tổ chức ngày 25/8 vừa qua, bà Nguyễn Thị Phương, Chủ nhiệm CLB Pháp chế Ngân hàng cho biết, Đề án số 1413/QĐ-TTg đã xác định rõ một trong các nhiệm vụ, giải pháp cải cách thị trường tiền tệ - tín dụng là: “Phát triển thị trường mua bán nợ theo hướng hiện đại, minh bạch và có tính thanh khoản cao. Trọng tâm là phát triển và vận hành Sàn giao dịch nợ quốc gia trên nền tảng số”.
Theo đề án, sàn giao dịch nợ quốc gia không đơn thuần là nơi diễn ra các giao dịch mua bán nợ, mà được thiết kế như một nền tảng tích hợp 4 chức năng cốt lõi: Chuẩn hóa và công khai thông tin về khoản nợ và tài sản bảo đảm (bao gồm tình trạng pháp lý, dòng tiền, hiện trạng tài sản); tổ chức giao dịch và đấu giá điện tử minh bạch nhằm giảm phụ thuộc vào cơ chế đàm phán song phương; hình thành cơ chế xác lập giá theo cung - cầu thị trường đối với các trái phiếu đặc biệt gắn với mua bán nợ xấu và nợ trái phiếu doanh nghiệp chậm trả kết nối, phát triển hệ sinh thái xử lý nợ xấu gồm tổ chức tín dụng, nhà đầu tư trong và ngoài nước, quỹ đầu tư, các tổ chức trung gian (định giá, kiểm toán, tư vấn pháp lý - tài chính, môi giới), các đơn vị khai thác và tái cấu trúc tài sản, cùng cơ quan quản lý và hạ tầng dữ liệu phục vụ giám sát, hỗ trợ thị trường.
Tuy nhiên, đi cùng định hướng đó là hàng loạt vướng mắc. Trước hết là vấn đề hạ tầng công nghệ. Chủ nhiệm CLB Pháp chế Ngân hàng thẳng thắn nhìn nhận: “Hạ tầng công nghệ thông tin về mua bán nợ hiện có của TCTD còn sơ khai, chủ yếu dừng lại ở việc công bố thông tin cơ bản, chưa được phát triển thành nền tảng số tích hợp các chức năng hiện đại như định giá tự động, phân tích dữ liệu lớn (Big Data) hay đấu giá trực tuyến đồng bộ”.
Vướng mắc thứ hai nằm ở khung pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Bà Phương phân tích, theo các quy định hiện hành, “thông tin về khoản nợ xấu và tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu được xếp chung với nhóm thông tin tín dụng của khách hàng tại TCTD, do đó là dữ liệu cá nhân nhạy cảm và không thuộc các trường hợp dữ liệu cá nhân được công khai, gây ra điểm nghẽn pháp lý khi các nhà đầu tư, tổ chức mua bán nợ muốn kết nối, khai thác hoặc công khai thông tin nợ xấu trên thị trường mà không có quy định đặc thù cho phép”.
Điểm nghẽn này có nguy cơ trở nên cam go hơn khi Dự thảo Luật An ninh dữ liệu được ban hành, bởi dữ liệu về khoản nợ xấu và tài sản bảo đảm thuộc ngành tài chính - ngân hàng thuộc diện “bắt buộc phải được bảo vệ ở cấp độ 3 (dữ liệu quan trọng) hoặc cấp độ 4 (dữ liệu cốt lõi) và áp dụng các biện pháp bảo vệ rất nghiêm ngặt”. Bà Phương cảnh báo, điều này có thể làm khó khăn hơn cho việc hình thành cơ sở dữ liệu nợ xấu có khả năng kết nối và khai thác hiệu quả nếu không có hành lang pháp lý riêng. Đồng thời, nếu toàn bộ dữ liệu về khoản nợ xấu đều được quản lý theo cơ chế này mà không có quy định đặc thù cho hoạt động mua bán, xử lý nợ xấu thì sẽ không thể hình thành cơ sở dữ liệu về nợ xấu.
Bên cạnh đó, bà Phương cũng đề cập vướng mắc liên quan đến chuyển nhượng tài sản bảo đảm là dự án bất động sản. Chẳng hạn, Khoản 3 Điều 200 Luật Các TCTD năm 2024 cho phép TCTD, VAMC chuyển nhượng toàn bộ hoặc một phần dự án bất động sản là tài sản bảo đảm mà không cần đáp ứng điều kiện chủ thể kinh doanh bất động sản, nhưng vẫn phải tuân thủ các điều kiện tại Điều 40 Luật Kinh doanh bất động sản - một yếu tố mà thực tiễn xử lý nợ cần được làm rõ, đồng bộ hơn.
Bà Phương cho rằng, những vướng mắc nêu trên vượt ra ngoài phạm vi điều chỉnh của các văn bản dưới luật và cần được giải quyết bằng một khuôn khổ pháp lý có hiệu lực ở tầm luật.
Ba trụ cột giải pháp và đề xuất xây dựng luật về thị trường mua bán nợ
Từ những vướng mắc trên cơ sở thực tiễn, bà Nguyễn Thị Phương đưa ra đề xuất xoay quanh 3 trụ cột: Hoàn thiện pháp lý về xử lý nợ xấu, xây dựng cơ sở dữ liệu nợ xấu quốc gia và phát triển thị trường mua bán nợ minh bạch, hiện đại.
Về hoàn thiện pháp lý, đại diện CLB Pháp chế Ngân hàng đề nghị luật hóa Điều 10 Nghị quyết số 42/2017/QH14 về điều kiện chuyển nhượng tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu là dự án bất động sản.
Theo đó, TCTD, tổ chức mua bán, xử lý nợ xấu được chuyển nhượng tài sản bảo đảm là dự án bất động sản khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện: Dự án đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt theo quy định của pháp luật; có quyết định giao đất, cho thuê đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; dự án không có tranh chấp về quyền sử dụng đất đã được thụ lý nhưng chưa được giải quyết hoặc đang được giải quyết tại Tòa án có thẩm quyền, không đang bị kê biên để bảo đảm thi hành án hoặc để chấp hành quyết định hành chính của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; không có quyết định thu hồi dự án, thu hồi đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Bà Phương cũng đề xuất lược giảm điều kiện thu giữ tài sản bảo đảm, bởi việc thu giữ tài sản bảo đảm là quyền của bên nhận bảo đảm, do đó TCTD, tổ chức mua bán nợ không cần phải thỏa thuận với bên bảo đảm tại hợp đồng bảo đảm. Cùng với đó là đề xuất bổ sung quy định về giải quyết theo thủ tục rút gọn đối với tranh chấp hợp đồng tín dụng, bổ sung tiêu chuẩn thẩm định giá đối với khoản nợ xấu.
Bên cạnh đó, bà Phương nhấn mạnh đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu nợ xấu quốc gia theo hướng: Thông tin về khoản nợ xấu và tài sản bảo đảm được công khai trên thị trường mua bán nợ; chuẩn hóa, tích hợp và khai thác dữ liệu về khoản nợ, tài sản bảo đảm, tình trạng pháp lý, kết quả xử lý và giao dịch để “từng bước hình thành cơ sở dữ liệu tập trung phục vụ công tác quản lý nhà nước, định giá khoản nợ, hỗ trợ nhà đầu tư và phát triển thị trường”; hoàn thiện, phát triển cơ sở dữ liệu nợ xấu quốc gia trên cơ sở kết nối với Ngân hàng Nhà nước, VAMC, các tổ chức tín dụng và các cơ quan liên quan; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và các công nghệ số để nâng cao chất lượng phân tích dữ liệu, dự báo xu hướng thị trường, hỗ trợ định giá khoản nợ và quản trị rủi ro.
Mặt khác, kiến nghị khoản nợ xấu và tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu phải được giao dịch trên sàn giao dịch nợ quốc gia; tiếp tục đầu tư, nâng cấp và phát triển sàn giao dịch nợ của VAMC “trở thành sàn giao dịch nợ quốc gia, đóng vai trò là hạ tầng giao dịch tập trung của thị trường mua bán nợ Việt Nam”.
Bà Phương cũng đề xuất hoàn thiện nền tảng giao dịch điện tử theo hướng hiện đại, minh bạch, số hóa toàn diện; mở rộng các chức năng công bố thông tin, niêm yết khoản nợ và tài sản bảo đảm, môi giới, đấu giá, giao dịch trực tuyến, hỗ trợ định giá và cung cấp thông tin thị trường; chuẩn hóa quy trình giao dịch, tiêu chuẩn dữ liệu và cơ chế xác lập giá thị trường; tăng cường kết nối giữa sàn giao dịch với các tổ chức tín dụng, doanh nghiệp, nhà đầu tư, quỹ đầu tư, tổ chức định giá, tổ chức đấu giá và các tổ chức trung gian khác nhằm nâng cao tính thanh khoản, hiệu quả vận hành của thị trường mua bán nợ.
“Muốn phát triển thị trường mua bán nợ phải có hạ tầng dữ liệu và nền tảng giao dịch nợ xấu tập trung. Dữ liệu đầy đủ, chính xác và được chia sẻ theo cơ chế thống nhất là điều kiện tiên quyết để định giá khoản nợ, đánh giá rủi ro, kết nối nhà đầu tư và nâng cao tính minh bạch của thị trường”, bà Nguyễn Thị Phương cho biết, đồng thời nhấn mạnh, việc hình thành sàn giao dịch nợ theo mô hình số là giải pháp quan trọng nhằm mở rộng khả năng tiếp cận nhà đầu tư, giảm chi phí giao dịch, rút ngắn thời gian xử lý và nâng cao tính thanh khoản của các khoản nợ, nhưng đồng thời lưu ý rằng việc xây dựng và vận hành sàn giao dịch nợ cũng đang gặp nhiều vướng mắc về cơ sở pháp lý đối với việc thu thập, quản lý, khai thác và chia sẻ dữ liệu phục vụ giao dịch.
Chính vì vậy, việc nghiên cứu xây dựng luật về phát triển thị trường mua bán nợ sẽ là hành lang pháp lý quan trọng nhất để phát triển thị trường mua bán nợ; xây dựng cơ sở dữ liệu và hạ tầng giao dịch quốc gia; thu hút nhà đầu tư trong và ngoài nước; nâng cao hiệu quả xử lý nợ xấu của toàn hệ thống các tổ chức tín dụng; qua đó, góp phần bảo đảm an toàn hệ thống tài chính - ngân hàng và hỗ trợ thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế của đất nước.
Ngoài ra, đối với VAMC, bà Phương đề xuất hoàn thiện hơn nữa chức năng, vai trò quản lý, giám sát, vận hành của đơn vị đối với sàn giao dịch nợ, tiến đến tham gia sâu rộng và là trung tâm phát triển thị trường mua bán nợ tại Việt Nam; cải tiến nền tảng giao dịch nợ xấu trực tuyến tại Việt Nam, đồng bộ, minh bạch với sự tham gia sâu, rộng của VAMC... Đồng thời, các TCTD cũng cần đồng hành với VAMC chuẩn bị phương án, kế hoạch triển khai thực hiện khi nghị định mới về tổ chức và hoạt động của VAMC được ban hành.
