Nhận diện nút thắt cần được tháo gỡ
Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả đáng khích lệ trong giai đoạn vừa qua, tuy nhiên hoạt động đổi mới sáng tạo vẫn còn nhiều “nút thắt” cần được tháo gỡ. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Chu Việt Cường - Phòng Công nghiệp hỗ trợ, Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) chỉ ra, mặc dù đổi mới sáng tạo đang trở thành động lực quan trọng nâng cao năng lực cạnh tranh, song doanh nghiệp công nghiệp Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều hạn chế. Phần lớn doanh nghiệp có quy mô nhỏ và vừa, mức độ tự động hóa thấp, đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) còn hạn chế, trong khi khoảng cách về công nghệ so với các nước ngày càng gia tăng. Năng lực ứng dụng chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, sản xuất thông minh và công nghệ xanh chưa đáp ứng yêu cầu mới của chuỗi cung ứng toàn cầu.
“Bên cạnh đó, sự liên kết giữa doanh nghiệp với các viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức trung gian đổi mới sáng tạo còn thiếu chặt chẽ, khiến kết quả nghiên cứu khó được thương mại hóa. Đây là những rào cản lớn khiến nhiều doanh nghiệp gặp khó trong việc tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu và nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm”- ông Chu Việt Cường nói.
Xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đang trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm thúc đẩy các ngành công nghiệp chiến lược. Ảnh:TT
Chia sẻ về nội dung này, PGS.TS Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam cho rằng, công nghiệp nước nhà đang bị mắc kẹt - công đoạn gia công, lắp ráp có giá trị gia tăng thấp nhất. Trong khi đó, tỷ lệ nội địa hóa ở các ngành then chốt còn rất khiêm tốn: ngành ô tô chỉ đạt 10-15%, điện tử khoảng 25%.
“Việt Nam bắt buộc phải chuyển dịch từ tư duy "kinh tế nhà máy" (Factory Economy) sang "kinh tế hệ sinh thái" (Ecosystem Economy). Đổi mới sáng tạo không phải là một hoạt động đơn lẻ, đơn tuyến mà phải là một hệ sinh thái đồng bộ, lấy doanh nghiệp làm trung tâm, xoay quanh là Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học và các định chế tài chính"- PGS. TS Bùi Quang Tuấn khẳng định.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. Trần Thị Thu Hiền, Phó trưởng phòng Thông tin và Truyền thông, Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương cho biết, hiện nay cạnh tranh giữa các quốc gia không còn chủ yếu dựa vào tài nguyên hay lao động giá rẻ mà chuyển sang cạnh tranh về công nghệ, dữ liệu, đổi mới sáng tạo và khả năng tạo ra các ngành công nghiệp mới. Vì vậy, phát triển công nghệ chiến lược chính là đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn.
“Nhiệm vụ nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và xây dựng chuỗi giá trị sản xuất xanh, thông minh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh doanh nghiệp Việt Nam vẫn chủ yếu tham gia ở các khâu gia công, lắp ráp. Công nghệ chiến lược sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao vị trí trong chuỗi giá trị, tạo ra nhiều giá trị gia tăng tỷ lệ nội địa hóa và tăng khả năng chống chịu trước các biến động quốc tế”- TS. Trần Thị Thu Hiền cho biết.
Thoát “bẫy gia công”, xây dựng hệ sinh thái công nghiệp
Trong dài hạn, phát triển công nghệ chiến lược không chỉ là yêu cầu trước mắt nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, mà còn là giải pháp mang tính lâu dài để Việt Nam xây dựng nền công nghiệp tự chủ, hiện đại, có hàm lượng khoa học, công nghệ cao.
Phát triển công nghệ chiến lược không chỉ là yêu cầu trước mắt nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, mà còn là giải pháp mang tính lâu dài để Việt Nam xây dựng nền công nghiệp tự chủ, hiện đại. Ảnh: CD
Tiến sĩ Vũ Văn Khoa, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cơ khí (Bộ Công Thương) cho rằng, với những chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước hiện nay, đặc biệt là định hướng phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực phát triển đất nước, nếu tiếp tục hoàn thiện cơ chế liên kết và huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội, Việt Nam hoàn toàn có thể hình thành những hệ sinh thái nghiên cứu - phát triển mạnh, đủ năng lực làm chủ và phát triển các công nghệ chiến lược trong lĩnh vực cơ khí cũng như nhiều ngành công nghiệp nền tảng khác.
Trước hết, làm chủ các công nghệ chiến lược sẽ giúp Việt Nam giảm phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu, từng bước nâng cao năng lực tự chủ trong thiết kế, chế tạo và vận hành các hệ thống công nghiệp trọng điểm. Đây là yếu tố nền tảng để bảo đảm an ninh kinh tế, nâng cao khả năng chống chịu của nền sản xuất trước những biến động của chuỗi cung ứng toàn cầu.
Bên cạnh đó, công nghệ chiến lược chính là động lực thúc đẩy quá trình chuyển dịch từ mô hình tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ sang mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, đổi mới sáng tạo và năng suất. Thay vì chủ yếu tham gia ở các khâu gia công, lắp ráp có giá trị gia tăng thấp, chúng ta có cơ hội tiến lên các khâu thiết kế, chế tạo, tích hợp hệ thống và sở hữu tài sản trí tuệ.
Tiến sĩ Vũ Văn Khoa thông tin thêm, đối với ngành Công Thương, những lĩnh vực như sản xuất thông minh, robot công nghiệp, năng lượng sạch và vật liệu mới, thiết bị điện gió ngoài khơi, công nghệ đường sắt hiện đại, chế biến sâu khoáng sản, hay các hệ thống thử nghiệm và kiểm chuẩn tiên tiến đều là những công nghệ chiến lược có khả năng tạo ra đột phá về năng suất và giá trị gia tăng. Chỉ khi công nghệ được thương mại hóa thành sản phẩm, thiết bị và dây chuyền sản xuất cụ thể thì mới thực sự tạo ra năng lực tự chủ và giá trị gia tăng cho nền công nghiệp quốc gia.
Dưới góc độ doanh nghiệp, ông Doãn Văn Bình, Giám đốc nhà máy Vina Electric (Công ty Cổ phần Vina Electric) cho biết, Vina Electric đã tự chủ công nghệ sản xuất, giá thành sẵn sàng cạnh tranh với các nước phát triển, đặc biệt là Trung Quốc, việc kiểm soát tốt chất lượng và tối ưu quá trình sản xuất gia công tại nhà máy, giúp giá thành thành phẩm giảm tới 50 - 60% so với trước đây, góp phần bảo vệ sản xuất nội địa, giảm thâm hụt thương mại, thúc đẩy tự chủ kinh tế, giúp giảm nhập siêu, giảm dòng ngoại tệ chảy ra nước ngoài, làm lợi cho đất nước.
Chính vì vậy, việc đổi mới công nghệ được xác định là động lực nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Muốn hiện thực hóa mục tiêu này, cần hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Theo Bộ Công Thương, hiện hành lang pháp lý hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ đang ngày càng được hoàn thiện với nhiều cơ chế, chính sách đồng bộ. Nòng cốt là Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị nhấn mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá chiến lược quốc gia, cùng với đó Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg xác định 10 nhóm công nghệ chiến lược và 30 sản phẩm công nghệ ưu tiên, tạo cơ sở tập trung nguồn lực quốc gia cho các lĩnh vực như AI, bán dẫn, robot công nghiệp và sản xuất thông minh.
