Nâng cao hiệu quả kiểm soát
Thực thi và giám sát pháp luật về phòng, chống tham nhũng đang được đẩy mạnh trên phạm vi toàn cầu, tạo ra những yêu cầu ngày càng cao đối với hoạt động quản trị và tuân thủ của doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp đa quốc gia. Trong bối cảnh thương mại quốc tế và chuỗi cung ứng có mức độ liên kết ngày càng chặt chẽ, một hành vi hối lộ hoặc tham nhũng có thể kéo theo những hệ lụy pháp lý vượt ra ngoài phạm vi một quốc gia, đặt ra yêu cầu tăng cường năng lực phòng ngừa từ bên trong tổ chức.
Một số khuôn khổ pháp lý quan trọng đang góp phần định hình các tiêu chuẩn chống tham nhũng trên thế giới, trong đó có Đạo luật Chống thực hành tham nhũng tại nước ngoài của Mỹ, Đạo luật Chống hối lộ của Vương quốc Anh, các quy định của Liên minh châu Âu (EU) và những quy định về minh bạch, chống hối lộ của Canada. Các hướng dẫn và văn bản pháp quy tiếp tục được cập nhật, phản ánh yêu cầu nâng cao hiệu quả thực thi, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp hoàn thiện hệ thống kiểm soát và quản trị rủi ro.
Đáng chú ý, Anh, Thụy Sĩ và Pháp đã cam kết về kế hoạch thành lập Lực lượng Đặc nhiệm Công tố chống tham nhũng quốc tế, đồng thời kêu gọi các cơ quan chống tham nhũng quốc tế khác tham gia. Tại EU, thỏa thuận sơ bộ về chỉ thị đầu tiên nhằm hài hòa hóa luật hình sự chống tham nhũng giữa các quốc gia thành viên cũng đánh dấu bước tiến trong nỗ lực xây dựng cách tiếp cận thống nhất, tăng cường khả năng xử lý các rủi ro mới nổi và thiết lập những biện pháp răn đe mạnh mẽ hơn.
Xu hướng hợp tác xuyên biên giới và đồng bộ hóa tiêu chuẩn chống tham nhũng có ý nghĩa thiết thực đối với hoạt động kiểm toán nội bộ. Khi các quy định giữa những thị trường có xu hướng tiệm cận, bộ phận kiểm toán nội bộ có thêm điều kiện giảm bớt thời gian theo dõi, phân tích các yêu cầu pháp lý phân tán, chồng chéo, từ đó tập trung nguồn lực vào đánh giá chất lượng kiểm soát, phát hiện những điểm yếu trong vận hành và tham mưu các giải pháp phòng ngừa.
Theo tổng hợp các thực tiễn tốt nhất về quy định và thực thi chống tham nhũng toàn cầu của Viện Kiểm toán nội bộ quốc tế (IIA), trong bối cảnh mới, kiểm toán viên nội bộ cần tập trung đánh giá thiết kế tổng thể của chương trình chống hối lộ và tham nhũng; kiểm tra tính hiệu lực trong vận hành của hệ thống giám sát, các chốt kiểm soát, chính sách và thủ tục. Một nội dung quan trọng khác là xem xét liệu Ban điều hành đã thực hiện đánh giá rủi ro tham nhũng đầy đủ, toàn diện hay chưa.
Thông qua hoạt động kiểm tra và đánh giá, kiểm toán nội bộ có thể nhận diện những khoảng trống trong hệ thống kiểm soát, chỉ ra các quy trình còn tiềm ẩn nguy cơ và kiến nghị biện pháp khắc phục. Những phát hiện này cung cấp cơ sở để ban quản lý xác định thứ tự ưu tiên, phân bổ nguồn lực và triển khai các sáng kiến chống tham nhũng phù hợp với mức độ rủi ro của doanh nghiệp.
Công tác đánh giá cần được thực hiện trên cơ sở các khung chuẩn quốc tế, trong đó có Bộ công cụ chống tham nhũng cho doanh nghiệp, đồng thời tính đến đặc thù ngành nghề, quốc gia hoạt động và từng lĩnh vực nghiệp vụ. Những khâu như mua sắm, tương tác với cơ quan quản lý, sử dụng đơn vị trung gian và các khoản chi phí bên lề cần được xem xét thận trọng do có thể phát sinh rủi ro tham nhũng.
Bên cạnh rủi ro cố hữu, kiểm toán nội bộ cần đánh giá rủi ro còn lại sau khi các biện pháp kiểm soát được áp dụng. Việc đánh giá này phải tính đến những thay đổi của môi trường pháp lý, mức độ phơi nhiễm trước các rủi ro mới, sự phát triển của công nghệ và bài học rút ra từ các sự cố đã xảy ra. Đây là cơ sở để doanh nghiệp nhận diện những vấn đề chưa được kiểm soát hiệu quả, thay vì chỉ dựa vào sự tồn tại của các quy định và quy trình trên giấy tờ.
Để nâng cao chất lượng đánh giá, các kiểm toán viên nội bộ cần thường xuyên cập nhật báo cáo rủi ro và nghiên cứu chuyên môn từ những tổ chức uy tín như IIA, Diễn đàn Kinh tế Thế giới, PwC, Protiviti, MNP, AuditBoard và các báo cáo khảo sát rủi ro ngân hàng toàn cầu của IIF/EY. Việc kết nối với bộ phận pháp lý và cơ quan quản lý cũng giúp kiểm toán nội bộ chuyển hóa những thay đổi của môi trường pháp lý thành thông tin thiết thực phục vụ quản trị, hỗ trợ Hội đồng quản trị nhận diện xu hướng và đưa ra định hướng phù hợp.
Theo IIA, kiểm toán nội bộ trong bối cảnh mới cần phát huy đồng thời vai trò đánh giá và tư vấn, giúp tổ chức vừa bảo đảm tuân thủ, vừa nâng cao hiệu quả vận hành. Điều này đòi hỏi hoạt động kiểm toán không chỉ dừng ở việc phát hiện sai sót sau khi sự việc xảy ra mà còn phải hướng đến nhận diện sớm các điểm yếu, hỗ trợ doanh nghiệp chủ động kiểm soát rủi ro.
Công nghệ và văn hóa liêm chính từ bên trong
Bên cạnh hệ thống quy định và cơ chế kiểm soát, hiệu quả phòng, chống tham nhũng phụ thuộc đáng kể vào nhận thức và hành động của từng bộ phận trong doanh nghiệp. Một chương trình dù được thiết kế đầy đủ cũng khó phát huy tác dụng nếu thiếu cam kết thực hiện từ lãnh đạo hoặc không được lồng ghép vào hoạt động thường ngày.
Theo các chuyên gia của IIA, một chương trình chống tham nhũng vững chắc cần kết hợp nhiều yếu tố: cam kết từ cấp lãnh đạo cao nhất; chính sách, thủ tục minh bạch; tiêu chuẩn thực thi nghiêm túc; quy trình điều tra được chuẩn hóa; hệ thống giám sát, báo cáo kịp thời; cùng chương trình truyền thông và đào tạo liên tục.
Phạm vi kiểm soát không chỉ giới hạn ở các giao dịch tài chính mà cần bao quát những lĩnh vực có nguy cơ phát sinh vi phạm. Trong đó có tuyển dụng nhân sự, bao gồm cả thực tập sinh; quản lý bên thứ ba và nhà cung cấp; quà tặng, hoạt động giải trí; đóng góp từ thiện hoặc chính trị; các chương trình trách nhiệm xã hội; mua sắm, bán hàng, tài chính, công nghệ thông tin, quản lý cấp cao và quan hệ với cơ quan nhà nước.
Ông Adil Buhariwalla, chuyên gia cấp cao về kiểm toán nội bộ và tư vấn rủi ro tại UHY James (UAE), cho rằng chống tham nhũng không phải là một quy trình riêng biệt. Theo ông, nhận thức về chống tham nhũng cần được lồng ghép vào mọi quy trình của công ty và bắt đầu từ thái độ của người đứng đầu. Đồng thời, tổ chức phải chủ động thể hiện quan điểm không dung thứ cho tham nhũng.
Quan điểm này cho thấy vai trò của kiểm toán nội bộ không chỉ nằm ở việc kiểm tra hồ sơ, đối chiếu giao dịch hay xác định sai phạm. Thông qua đánh giá các quy trình, kiến nghị điều chỉnh cơ chế kiểm soát và theo dõi việc thực hiện khuyến nghị, kiểm toán nội bộ có thể góp phần đưa các cam kết về liêm chính vào thực tiễn quản trị. Khi trách nhiệm được xác định rõ và các quy định được thực thi nhất quán, khả năng phát hiện, ngăn ngừa hành vi sai phạm cũng được tăng cường.
Cùng với yếu tố con người, công nghệ hiện đại đang mở ra những phương thức mới để nâng cao năng lực phòng ngừa và phát hiện rủi ro. Các bộ phận kiểm toán nội bộ ngày càng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), phân tích dữ liệu lớn, khai phá dữ liệu và xử lý ngôn ngữ tự nhiên nhằm tự động hóa việc rà soát, tóm tắt văn bản pháp lý mới, cũng như phân tích bằng chứng kiểm toán trong từng cuộc kiểm toán.
Những công nghệ này hỗ trợ kiểm toán viên nội bộ xử lý khối lượng thông tin lớn, nhận diện dấu hiệu bất thường và cập nhật các thay đổi có thể ảnh hưởng đến hoạt động của doanh nghiệp. Qua đó, nguồn lực kiểm toán có thể được tập trung hơn vào những khu vực tiềm ẩn rủi ro cao, nâng cao khả năng phát hiện vấn đề và cung cấp thông tin kịp thời cho hoạt động quản trị.
Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ không đồng nghĩa với việc loại bỏ yêu cầu kiểm tra, giám sát. Sự phát triển của các công cụ mới cũng đặt ra yêu cầu kiểm toán viên nội bộ tiếp tục xem xét lỗ hổng và đánh giá tính hiệu quả của những chương trình, hệ thống hiện hữu. Việc sử dụng công nghệ cần gắn với phương pháp kiểm toán chặt chẽ, bảo đảm các kết quả phân tích được xem xét phù hợp trước khi trở thành cơ sở cho những quyết định quản trị.
Với tính độc lập, phương pháp kiểm tra có hệ thống và khả năng tiếp cận nhiều lĩnh vực hoạt động, kiểm toán nội bộ có điều kiện đóng góp vào việc hoàn thiện cơ chế quản trị rủi ro của doanh nghiệp. Việc cập nhật thường xuyên các quy định, khai thác hiệu quả công nghệ phân tích và củng cố văn hóa liêm chính từ cấp lãnh đạo đến từng bộ phận sẽ giúp tổ chức nâng cao năng lực tuân thủ, chủ động phòng ngừa sai phạm và bảo vệ hoạt động kinh doanh trước những rủi ro pháp lý ngày càng phức tạp.