Khả năng hấp thụ cú sốc từ Hormuz
Khoảng 20% lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu thường đi qua eo biển Hormuz. Ở thời điểm tác động mạnh nhất, gián đoạn tại đây ảnh hưởng tới khoảng 14% tổng nguồn cung dầu và khí toàn cầu. McKinsey đánh giá đây là một trong những cú sốc năng lượng lớn nhất trong lịch sử hiện đại.
Tuy nhiên, tác động thực tế được giảm bớt nhờ nhiều lớp đệm của hệ thống năng lượng. Nền kinh tế toàn cầu hiện sử dụng ít năng lượng hơn trên mỗi đơn vị hoạt động kinh tế so với trước đây. Bên cạnh đó, các nước có kho dự trữ dầu, những tuyến đường ống tránh Hormuz và mạng lưới thương mại có khả năng điều chỉnh khi nguồn cung thay đổi.
Trước xung đột Trung Đông, khoảng 21 triệu thùng dầu/ngày đi qua Hormuz, gồm 16 triệu thùng dầu thô và 5 triệu thùng sản phẩm dầu tinh chế. Khi dòng chảy bị gián đoạn, khoảng 35% lượng thiếu hụt được bù đắp bằng việc chuyển hướng dòng dầu qua đường ống và tăng sản lượng. Hai tuyến đường ống của Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) vận chuyển thêm khoảng 4,7 triệu thùng/ngày, trong khi Brazil, Kazakhstan, Mỹ và Venezuela đóng góp thêm khoảng 0,5 triệu thùng/ngày.
Kho dự trữ bù đắp khoảng 20% thiếu hụt. Các nước đưa ra thị trường khoảng 3,5 triệu thùng/ngày từ tồn kho, trong đó khoảng 2,5 triệu thùng/ngày đến từ hành động phối hợp của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), chủ yếu do Mỹ cung cấp và khoảng 1 triệu thùng/ngày từ Trung Quốc.
Khoảng 45% thiếu hụt còn lại được hấp thụ thông qua giảm tiêu thụ dầu, tương đương 6,8 triệu thùng/ngày. Từ quý IV/2025 đến quý II/2026, tiêu thụ dầu toàn cầu giảm hơn 5%.
Những cơ chế này giúp hệ thống năng lượng tránh được một cú sốc lớn hơn, nhưng tác động không phân bổ đồng đều. Giá năng lượng, đặc biệt là các sản phẩm dầu tinh chế, tăng mạnh và một số khu vực phải áp dụng biện pháp phân phối nhiên liệu. Sức ép cũng lan sang lạm phát toàn cầu.
Những bộ đệm đang suy yếu
Theo McKinsey, khủng hoảng Hormuz cho thấy các công cụ ứng phó hiện nay có thể giảm tác động trong ngắn hạn nhưng không thể duy trì vô hạn. Tồn kho dầu có giới hạn, các tuyến vận chuyển thay thế có thể gặp gián đoạn, trong khi khâu lọc dầu đang trở thành điểm nghẽn đáng chú ý.
Dầu thô có thể được sử dụng linh hoạt vì có thể chế biến thành nhiều sản phẩm. Trong khi đó, tồn kho sản phẩm tinh chế có tính chuyên biệt cao hơn. Dầu diesel không thể thay thế trực tiếp nhiên liệu máy bay, trong khi sản phẩm tinh chế có thời gian bảo quản ngắn hơn và chi phí lưu trữ cao hơn. Vì vậy, an ninh năng lượng không chỉ phụ thuộc vào lượng dầu dự trữ mà còn vào loại nhiên liệu được dự trữ và năng lực lọc dầu tại từng khu vực.
Các đường ống tránh Hormuz có thể tạo thêm tuyến vận chuyển dự phòng, nhưng cần nhiều năm để xây dựng và chỉ kết nối những điểm cố định. Nếu chủ yếu được sử dụng như hạ tầng dự phòng, hiệu quả kinh tế của các tuyến này cũng cần được cân nhắc.
LNG mang lại khả năng đa dạng hóa nguồn cung cao hơn khi khí có thể được vận chuyển từ nhiều khu vực. Tuy nhiên, chi phí LNG thường cao hơn khí sản xuất trong nước hoặc vận chuyển bằng đường ống. Hạ tầng LNG cũng cần thời gian đầu tư, trong khi vận tải biển vẫn có thể chịu tác động khi các tuyến hàng hải bị gián đoạn.
Một hướng khác là giảm nhu cầu dầu và khí thông qua điện khí hóa và năng lượng phát thải thấp. McKinsey ước tính về mặt kỹ thuật, các công nghệ phát thải thấp hiện có thể thay thế lượng dầu và khí nhập khẩu tương đương khoảng 26-31% mức tiêu thụ dầu và khí toàn cầu. Tiềm năng tập trung ở xe chở khách, nấu ăn, hệ thống sưởi và làm mát nhiệt độ thấp, trung bình trong các tòa nhà, công nghiệp và một số hệ thống phát điện.
Tuy nhiên, hàng không, vận tải biển, các quy trình công nghiệp nhiệt độ cao và nguyên liệu hóa chất vẫn khó thay thế. Vòng đời dài của các tài sản sử dụng nhiên liệu hóa thạch cũng khiến quá trình chuyển đổi cần nhiều thời gian.
An ninh năng lượng cần nhiều phương án
Từ phân tích của McKinsey, an ninh năng lượng không đồng nghĩa với loại bỏ hoàn toàn dầu khí nhập khẩu mà là giảm khả năng một điểm gián đoạn gây tác động lớn đến toàn hệ thống.
Các quốc gia có thể kết hợp nhiều công cụ như dự trữ năng lượng, đa dạng hóa nguồn cung và tuyến vận chuyển, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, điện khí hóa và phát triển năng lượng sạch. Mỗi giải pháp đều có giới hạn, do đó khả năng chống chịu phụ thuộc vào cách kết hợp các công cụ phù hợp với điều kiện từng nền kinh tế.
Với doanh nghiệp, rủi ro cũng không chỉ nằm ở lượng năng lượng tiêu thụ mà còn ở mức độ phụ thuộc vào một loại nhiên liệu, nguồn nguyên liệu, tuyến vận chuyển hoặc nhà cung cấp. Do đó, McKinsey cho rằng doanh nghiệp cần đánh giá các điểm phụ thuộc, xây dựng kịch bản ứng phó và chuẩn bị phương án thay thế.
Đa dạng hóa nhiên liệu và nguyên liệu đầu vào, mở rộng mạng lưới nhà cung cấp, sử dụng tuyến logistics thay thế hoặc tăng khả năng dự trữ có thể giúp doanh nghiệp duy trì hoạt động khi nguồn cung bị gián đoạn. Các hợp đồng cũng có thể được thiết kế linh hoạt hơn để cho phép thay đổi nguồn cung hoặc điểm nhận hàng khi điều kiện thị trường biến động.
Khủng hoảng Hormuz cho thấy hệ thống năng lượng toàn cầu vẫn có khả năng hấp thụ một cú sốc lớn nhờ các lớp dự trữ, hạ tầng và khả năng điều chỉnh nhu cầu. Tuy nhiên, những bộ đệm này có giới hạn. Khi tồn kho giảm và các tuyến thay thế chịu sức ép, khả năng ứng phó với cú sốc tiếp theo sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào mức độ đa dạng của nguồn cung, hạ tầng và công nghệ.
Theo McKinsey, vì vậy, trọng tâm của an ninh năng lượng không phải tìm một giải pháp duy nhất để loại bỏ mọi phụ thuộc, mà là xây dựng nhiều nguồn cung, tuyến vận chuyển, lớp dự trữ và phương án sử dụng năng lượng để hệ thống có thể duy trì hoạt động khi xuất hiện gián đoạn mới.
