Canada chuyển đổi cách tiếp cận
Chiều 23/6, trong khuôn khổ Hội nghị “Dự báo, cảnh báo sớm tình hình khí tượng thủy văn năm 2026”, ông Luc Corbeil, Vụ trưởng Vụ Dịch vụ và Dự báo, Bộ Môi trường và Biến đổi khí hậu Canada, đã chia sẻ kinh nghiệm của Canada trong xây dựng Hệ thống Cảnh báo sớm đa thiên tai (MHEWS).
Theo ông Luc Corbeil, khoảng 90% người dân Canada tra cứu thông tin thời tiết hằng ngày. Mỗi năm, cơ quan khí tượng nước này phát hành hơn 17.000 cảnh báo thời tiết cùng hàng trăm nghìn bản tin dự báo phục vụ nhiều lĩnh vực khác nhau. Tuy nhiên, trong bối cảnh thời tiết cực đoan gia tăng, yêu cầu đối với hệ thống cảnh báo cũng ngày càng cao.
Ông Luc Corbeil, Vụ trưởng Vụ Dịch vụ và Dự báo, Bộ Môi trường và Biến đổi khí hậu Canada và bà Jesse Wagar, đại diện Cơ quan Khí tượng Canada chia sẻ tại hội nghị.
Để ứng phó với các tình huống đe dọa, Canada đã xây dựng Hệ thống Cảnh báo công cộng quốc gia. Hệ thống này được sử dụng cho các hiện tượng khí tượng nguy hiểm như lốc xoáy, dông mạnh, sóng thần, đồng thời cũng phục vụ các tình huống khẩn cấp khác như động đất hoặc sự cố an ninh. Các cảnh báo được phát đồng thời qua phát thanh, truyền hình, các nhà cung cấp dịch vụ truyền thông và điện thoại di động theo quy định bắt buộc.
Đáng chú ý, ông Luc Corbeil cho biết, Canada đã chuyển từ mô hình cảnh báo dựa trên ngưỡng khí tượng sang cảnh báo dựa trên tác động thực tế. Trước đây, hệ thống cảnh báo chủ yếu phản ánh mức độ của hiện tượng thời tiết nhưng chưa giúp người dân hình dung rõ những rủi ro có thể xảy ra.
Qua các cuộc khảo sát và nghiên cứu xã hội, cơ quan khí tượng Canada cho biết, khoảng 80% người dân không thực sự hiểu nội dung cảnh báo. Từ đó, các bản tin được thiết kế theo hướng tập trung vào tác động dự kiến, thời gian và phạm vi ảnh hưởng, đồng thời đưa ra những khuyến nghị hành động cụ thể, dễ hiểu đối với người dân. "Chúng tôi nhận ra rằng, giá trị của cảnh báo sớm không chỉ nằm ở độ chính xác của dự báo, mà còn ở khả năng giúp người dân nhận thức được rủi ro và chủ động ứng phó", ông Luc Corbeil chia sẻ.
Một yếu tố quan trọng trong hệ thống mới là sử dụng màu sắc để phân cấp mức độ rủi ro. Theo kết quả nghiên cứu, màu sắc là tín hiệu trực quan giúp thu hút sự chú ý và nâng cao khả năng tiếp nhận thông tin của người dân. Nội dung cảnh báo cũng được diễn đạt bằng ngôn ngữ đơn giản, dễ hiểu, thay vì các thuật ngữ kỹ thuật chuyên ngành.
Tiếp nối phần trình bày, bà Jesse Wagar, đại diện Cơ quan Khí tượng Canada cho biết, hệ thống cảnh báo hiện nay đánh giá rủi ro dựa trên sự kết hợp giữa mức độ nghiêm trọng của hiện tượng thời tiết, tác động dự kiến và độ tin cậy của dự báo. Mỗi cấp độ cảnh báo đều đi kèm hướng dẫn cụ thể để hỗ trợ người dân chủ động ứng phó.
Theo các chuyên gia, cảnh báo sớm là một quá trình xuyên suốt từ phát hiện nguy cơ, đánh giá rủi ro, phối hợp với các cơ quan quản lý khẩn cấp và hạ tầng trọng yếu đến theo dõi hiệu quả sau sự kiện.
Trong giai đoạn tới, Canada sẽ tiếp tục đầu tư cho hệ thống quan trắc, mở rộng ứng dụng công nghệ viễn thám và chuyển sang mô hình dự báo theo lưới điểm nhằm cung cấp thông tin chi tiết hơn cho từng khu vực.
Bên cạnh việc chia sẻ kinh nghiệm, các chuyên gia Canada cho rằng, Việt Nam - Canada còn nhiều dư địa hợp tác trong lĩnh vực cảnh báo sớm đa thiên tai. Trọng tâm là phát triển các dịch vụ cảnh báo dựa trên tác động, ứng dụng công nghệ số trong truyền tải thông tin cảnh báo, nâng cao hiệu quả truyền tin đến cộng đồng ở cấp cơ sở, tăng cường liên kết giữa dự báo và hành động ứng phó. Bên cạnh đó, tổ chức các chương trình đào tạo, diễn tập và đánh giá sau thiên tai nhằm không ngừng hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm.
Cảnh báo sớm để chuyển hoá thành hành động
Ông Benjamin Larroquette, Cố vấn chính về Thông tin khí hậu và Hệ thống cảnh báo sớm thuộc Trung tâm Khí hậu của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), đã trình bày báo cáo về vai trò của thông tin khí hậu và hệ thống cảnh báo sớm trong bảo vệ tính mạng, sinh kế và nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu.
Ông Benjamin Larroquette đã có bài trình bày trực tuyến về vai trò của thông tin khí hậu và hệ thống cảnh báo sớm trong bảo vệ tính mạng, sinh kế và nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu.
Theo ông Benjamin Larroquette, trong nhiều năm qua, UNDP đã chuyển mạnh từ cách tiếp cận tập trung vào đầu tư thiết bị sang xây dựng các dịch vụ khí hậu và cảnh báo sớm phục vụ trực tiếp nhu cầu của người dân và các ngành kinh tế.
Ông Benjamin Larroquette cho biết, trong 10 năm qua, UNDP đã đầu tư hơn 700 triệu USD cho các chương trình liên quan đến thông tin khí hậu và cảnh báo sớm tại khoảng 46 quốc gia. “Trong hơn 15 năm đồng hành cùng các quốc gia xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, một trong những bài học quan trọng nhất là không thể thành công nếu thiếu sự phối hợp giữa các bên liên quan”, ông Benjamin nhấn mạnh.
Theo đó, cơ quan khí tượng thủy văn, các bộ, ngành, chính quyền địa phương, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng đều là những mắt xích quan trọng trong hệ thống. Việc phối hợp ở tất cả các cấp được xem là điều kiện tiên quyết để các cảnh báo có thể phát huy hiệu quả trong thực tiễn.
Từ kinh nghiệm triển khai tại nhiều quốc gia, UNDP nhận thấy không tồn tại một mô hình hay giải pháp chung cho tất cả. Mỗi quốc gia có đặc điểm riêng về hạ tầng, năng lực kỹ thuật, điều kiện kinh tế - xã hội và mức độ rủi ro thiên tai. Vì vậy, các khoản đầu tư cần được thiết kế phù hợp với bối cảnh từng nước, kết hợp giữa các giải pháp công nghệ hiện đại như trạm khí tượng tự động, vệ tinh, máy chủ dữ liệu với các mô hình cảnh báo dựa vào cộng đồng có chi phí thấp nhưng hiệu quả.
Theo ông Benjamin Larroquette, một trong những thay đổi quan trọng hiện nay là chuyển từ tư duy “phát cảnh báo” sang bảo đảm cảnh báo thực sự tạo ra hành động. “Chúng tôi ngày càng chuyển từ việc chỉ bảo đảm phát cảnh báo sang xác nhận ba yếu tố: cảnh báo đã được nhận, đã được hiểu và quan trọng nhất là đã có hành động được thực hiện dựa trên cảnh báo đó”, ông nói. Đây cũng là xu hướng đang được nhiều tổ chức quốc tế thúc đẩy trong bối cảnh thiên tai và các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng dưới tác động của biến đổi khí hậu.
Đề cập sáng kiến “Cảnh báo sớm cho tất cả” do Tổng Thư ký Liên hợp quốc phát động năm 2023, ông Benjamin Larroquette cho biết, mục tiêu là bảo đảm mọi người dân trên thế giới đều được bảo vệ bởi hệ thống cảnh báo sớm vào năm 2027.
Theo ông Benjamin Larroquette, để xây dựng một hệ thống cảnh báo sớm hiệu quả cần đầu tư đồng bộ cho hạ tầng quan trắc, công nghệ, nguồn nhân lực, cơ chế phối hợp liên ngành và các mạng lưới cảnh báo dựa vào cộng đồng. Trong đó, việc đưa thông tin cảnh báo đến đúng người, đúng thời điểm được xem là khâu then chốt để nâng cao hiệu quả ứng phó với thiên tai và thời tiết cực đoan.
Đại diện UNDP cũng dẫn nhiều nghiên cứu cho thấy đầu tư vào thông tin khí hậu và hệ thống cảnh báo sớm là một trong những khoản đầu tư có hiệu quả cao nhất trong lĩnh vực thích ứng với biến đổi khí hậu. Theo đó, ông nhấn mạnh: "Mỗi 1 USD đầu tư cho hệ thống cảnh báo sớm có thể mang lại lợi ích từ 4 đến 25 USD thông qua việc giảm thiểu thiệt hại về người, tài sản và các tác động kinh tế - xã hội''.
