Phóng viên Báo Công Thương đã có dịp trò chuyện với đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Phó trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng về câu chuyện phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo Việt Nam.
Hệ sinh thái khởi nghiệp có bước tiến rõ rệt
- Thời gian qua, hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo Việt Nam có những dấu ấn tích cực. Bà đánh giá như thế nào về vai trò của hệ sinh thái này đối với phát triển kinh tế - xã hội?
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga:Một nền kinh tế muốn phát triển bằng tri thức, công nghệ và năng lực sáng tạo, không thể thiếu một hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo đủ mạnh. Nếu doanh nghiệp truyền thống là nền tảng tạo việc làm, đóng góp ngân sách và duy trì sức sống của nền kinh tế, thì các startup đổi mới sáng tạo lại thường là lực lượng mở ra những mô hình kinh doanh mới, công nghệ mới, thị trường mới và thậm chí là những cách tư duy mới về phát triển.
Điều đáng mừng là những năm gần đây, hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo của Việt Nam đã có bước tiến rõ rệt. Việc Việt Nam lần đầu tiên lọt vào nhóm 50 hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu không chỉ là một con số xếp hạng, mà còn là tín hiệu cho thấy năng lực đổi mới sáng tạo của quốc gia đang từng bước được nhận diện trên bản đồ thế giới.
Đằng sau thứ hạng ấy là sự vận động đồng thời của nhiều yếu tố: Chính sách hỗ trợ khởi nghiệp ngày càng rõ hơn; các trung tâm đổi mới sáng tạo được hình thành; nhiều trường đại học bắt đầu quan tâm hơn đến nghiên cứu ứng dụng và chuyển giao công nghệ; các quỹ đầu tư mạo hiểm, nhà đầu tư thiên thần, vườn ươm, không gian làm việc chung và cộng đồng startup ngày càng phát triển.
Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo khác với khởi nghiệp thông thường ở chỗ nó không chỉ dừng lại ở việc mở một cơ sở kinh doanh mới hay tham gia vào một thị trường sẵn có. Điểm cốt lõi của startup đổi mới sáng tạo là tạo ra giá trị mới dựa trên công nghệ, tri thức, mô hình kinh doanh mới hoặc phương thức giải quyết vấn đề mới. Một startup thành công không chỉ bán được sản phẩm, mà còn có thể tạo ra cách tiếp cận mới cho một bài toán xã hội, một ngành kinh tế hoặc một nhu cầu thị trường đang thay đổi nhanh chóng.
Chẳng hạn, trong lĩnh vực tài chính, các startup fintech đã góp phần thúc đẩy thanh toán không tiền mặt, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính cho người dân và doanh nghiệp nhỏ. Trong giáo dục, các startup edtech tạo ra nền tảng học tập linh hoạt, cá thể hóa hơn, nhất là trong bối cảnh nhu cầu học tập suốt đời ngày càng lớn.
Trong y tế, các startup healthtech có thể hỗ trợ tư vấn từ xa, quản lý hồ sơ sức khỏe, kết nối bệnh nhân với dịch vụ y tế. Trong nông nghiệp, các mô hình agritech giúp truy xuất nguồn gốc, quản lý vùng trồng, tối ưu hóa sản xuất và đưa nông sản tiếp cận thị trường rộng hơn. Trong lĩnh vực môi trường, các startup công nghệ xanh đang tham gia vào các giải pháp tiết kiệm năng lượng, tái chế, giảm phát thải và kinh tế tuần hoàn.
- Bà nhận định gì về xu hướng phát triển hệ sinh thái startup theo lợi thế của từng địa phương hiện nay và cần giải pháp nào để khai thác hiệu quả tiềm năng này?
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga:Nhìn từ bình diện không gian phát triển, hệ sinh thái startup Việt Nam không còn chỉ tập trung ở một vài đô thị lớn theo cách truyền thống, mà đang có xu hướng lan tỏa ra nhiều địa phương.
TP. Hồ Chí Minh vẫn là trung tâm sôi động hàng đầu với lợi thế về thị trường, dòng vốn, cộng đồng doanh nghiệp, nhân lực công nghệ và khả năng kết nối quốc tế. Đây là nơi tập trung nhiều startup trong các lĩnh vực fintech, thương mại điện tử, logistics, AI, phần mềm và dịch vụ số. Với quy mô dân số lớn, sức mua mạnh và môi trường kinh doanh năng động, TP. Hồ Chí Minh có điều kiện thuận lợi để trở thành “phòng thí nghiệm thị trường” cho nhiều sản phẩm, dịch vụ công nghệ mới.
Hà Nội lại có thế mạnh khác: Nguồn nhân lực chất lượng cao, hệ thống trường đại học, viện nghiên cứu, cơ quan hoạch định chính sách và cộng đồng trí thức lớn. Đây là lợi thế rất quan trọng đối với các startup trong những lĩnh vực đòi hỏi hàm lượng tri thức cao như AI, công nghệ giáo dục, công nghệ y tế, dữ liệu, phần mềm, an ninh mạng, công nghệ tài chính và các giải pháp phục vụ quản trị công. Nếu TP. Hồ Chí Minh nổi bật ở tính năng động thị trường, Hà Nội có lợi thế về nền tảng tri thức, nguồn nhân lực nghiên cứu và khả năng kết nối chính sách.
Đà Nẵng là một ví dụ đáng chú ý về khát vọng xây dựng một đô thị đổi mới sáng tạo ở miền Trung. Thành phố này có lợi thế về quy mô vừa phải, môi trường sống tốt, hạ tầng đô thị tương đối hiện đại, chính quyền năng động và định hướng phát triển công nghệ thông tin khá sớm. Đà Nẵng đang từng bước xây dựng hình ảnh một thành phố đáng sống, đáng làm việc và đáng khởi nghiệp. Với vị trí trung tâm của miền Trung, Đà Nẵng có thể trở thành điểm kết nối giữa các nguồn lực công nghệ, du lịch, dịch vụ, logistics và giáo dục đại học trong khu vực.
Hải Phòng cũng đang nổi lên như một địa phương có nhiều tiềm năng để phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo theo hướng gắn với công nghiệp, cảng biển, logistics và kinh tế biển. Đây là thành phố có truyền thống công nghiệp lâu đời, hệ thống cảng biển lớn, hạ tầng giao thông chiến lược, tốc độ đô thị hóa nhanh và khả năng thu hút đầu tư nước ngoài mạnh mẽ. Hệ sinh thái startup ở Hải Phòng vì vậy không nên chỉ được hình dung theo nghĩa các ứng dụng tiêu dùng hay dịch vụ số đơn thuần, mà cần được định vị sâu hơn ở các lĩnh vực công nghệ phục vụ sản xuất thông minh, logistics số, tự động hóa, công nghiệp hỗ trợ, kinh tế biển, năng lượng sạch, quản trị chuỗi cung ứng và chuyển đổi xanh trong các khu công nghiệp.
Cần Thơ và vùng Đồng bằng sông Cửu Long lại gợi mở một hướng phát triển khác của hệ sinh thái startup: khởi nghiệp đổi mới sáng tạo gắn với nông nghiệp, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và thích ứng biến đổi khí hậu. Với vai trò là trung tâm của vùng Đồng bằng sông Cửu Long, Cần Thơ có thể trở thành nơi hội tụ các giải pháp công nghệ cho nông nghiệp thông minh, chế biến nông sản, quản lý tài nguyên nước, logistics nông nghiệp, thương mại điện tử nông sản và thích ứng với xâm nhập mặn, sụt lún, biến đổi khí hậu. Đây là những bài toán rất lớn, không chỉ của một vùng, mà còn của an ninh lương thực, sinh kế nông dân và phát triển bền vững quốc gia.
Từ những ví dụ đó có thể thấy, hệ sinh thái startup Việt Nam không nên được xây dựng theo một mô hình đồng dạng. Mỗi địa phương cần phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp dựa trên lợi thế riêng của mình. TP. Hồ Chí Minh có thể mạnh về thị trường, vốn và công nghệ tiêu dùng; Hà Nội mạnh về tri thức, nghiên cứu và chính sách; Đà Nẵng mạnh về đô thị thông minh, công nghệ thông tin và dịch vụ; Hải Phòng mạnh về công nghiệp, cảng biển, logistics và sản xuất thông minh; Cần Thơ mạnh về nông nghiệp công nghệ cao, kinh tế xanh và thích ứng biến đổi khí hậu. Khi mỗi địa phương biết khai thác đúng lợi thế, mạng lưới startup quốc gia sẽ trở nên đa dạng, bổ trợ lẫn nhau và có sức cạnh tranh cao hơn.
5 trụ cột quan trọng
- Theo bà, đâu là những yếu tố then chốt để xây dựng một hệ sinh thái startup phát triển thực chất, tạo ra nhiều doanh nghiệp đổi mới sáng tạo có sức cạnh tranh trên thị trường?
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga:Muốn hệ sinh thái startup phát triển thực chất, không thể chỉ dừng lại ở các cuộc thi ý tưởng, sự kiện truyền thông hay phong trào khởi nghiệp bề nổi. Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo cần một hệ sinh thái đầy đủ, trong đó có ít nhất 5 trụ cột quan trọng.
Thứ nhất,thể chế thuận lợi. Startup thường đi nhanh hơn khuôn khổ quản lý truyền thống. Nhiều mô hình kinh doanh mới xuất hiện trước khi pháp luật kịp điều chỉnh. Nếu quản lý quá chặt ngay từ đầu, chúng ta có thể làm mất cơ hội đổi mới; nhưng nếu buông lỏng hoàn toàn, rủi ro cho người dân, thị trường và xã hội cũng rất lớn. Vì vậy, cần có cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, nhất là trong các lĩnh vực mới như fintech, dữ liệu, AI, y tế số, giáo dục số, năng lượng mới và kinh tế tuần hoàn.
Thứ hai,vốn. Startup đổi mới sáng tạo thường cần vốn đầu tư mạo hiểm, bởi rủi ro cao nhưng khả năng tăng trưởng cũng lớn. Vốn tín dụng truyền thống không phải lúc nào cũng phù hợp với startup, vì nhiều doanh nghiệp khởi nghiệp chưa có tài sản thế chấp, chưa có dòng tiền ổn định, thậm chí chưa có lợi nhuận trong giai đoạn đầu. Do đó, cần phát triển mạnh hơn các quỹ đầu tư mạo hiểm, quỹ thiên thần, quỹ đổi mới sáng tạo, cơ chế đồng đầu tư công tư và các kênh tài chính phù hợp với đặc thù của startup.
Thứ ba, nhân lực. Một ý tưởng tốt sẽ khó đi xa nếu thiếu đội ngũ có năng lực công nghệ, quản trị, tài chính, pháp lý và thị trường. Vì vậy, trường đại học cần được đặt vào trung tâm của hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Đại học không chỉ là nơi đào tạo nhân lực, mà phải trở thành nơi nuôi dưỡng ý tưởng, hình thành nhóm nghiên cứu, ươm tạo doanh nghiệp khoa học công nghệ và kết nối với thị trường. Muốn vậy, cần khuyến khích mạnh mẽ hơn hoạt động nghiên cứu ứng dụng, chuyển giao công nghệ, thương mại hóa kết quả nghiên cứu và khởi nghiệp trong sinh viên, giảng viên, nhà khoa học trẻ.
Thứ tư, thị trường. Startup không thể sống bằng sự hỗ trợ mãi mãi. Cuối cùng, sản phẩm hoặc dịch vụ của startup phải được thị trường chấp nhận. Nhà nước có thể hỗ trợ thông qua đặt hàng công, mua sắm công đổi mới sáng tạo, kết nối với doanh nghiệp lớn, hỗ trợ thử nghiệm sản phẩm trong môi trường thực tế. Đặc biệt, các doanh nghiệp lớn cần đóng vai trò “người kéo hệ sinh thái”, mở ra cơ hội hợp tác, thử nghiệm và mở rộng thị trường cho startup.
Thứ năm, văn hóa đổi mới sáng tạo. Đây là yếu tố rất quan trọng nhưng đôi khi chưa được nhìn nhận đúng mức. “Văn hóa đổi mới sáng tạo” có thể hiểu là hệ giá trị, thói quen tư duy và cách ứng xử xã hội khuyến khích con người dám nghĩ khác, dám làm mới, dám thử nghiệm, dám chịu trách nhiệm và dám chấp nhận thất bại trong giới hạn cho phép để tạo ra giá trị mới. Nói cách khác, đổi mới sáng tạo không chỉ là câu chuyện của phòng thí nghiệm, khu công nghệ cao hay doanh nghiệp công nghệ. Nó phải trở thành một phẩm chất xã hội, một năng lực quốc gia và một phương thức vận hành của cả hệ thống.
- Bà vừa đề cập đến văn hóa đổi mới sáng tạo. Xin bà chia sẻ thêm, cần làm gì để xây dựng và lan tỏa văn hóa này trong cộng đồng doanh nghiệp cũng như toàn xã hội?
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga:Một xã hội có văn hóa đổi mới sáng tạo là xã hội không vội vàng phủ định những ý tưởng khác biệt; không coi thất bại trong thử nghiệm là điều đáng xấu hổ; không đóng khung người trẻ trong những lối mòn an toàn; không chỉ đánh giá con người bằng sự tuân thủ, mà còn biết trân trọng năng lực phát hiện vấn đề và đề xuất giải pháp mới.
Trong giáo dục, văn hóa đổi mới sáng tạo đòi hỏi phải giảm dần lối học thụ động, học thuộc, học để đối phó, chuyển sang phát triển năng lực đặt câu hỏi, phản biện, hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo. Trong khu vực công, văn hóa đổi mới sáng tạo đòi hỏi cán bộ, công chức không chỉ làm đúng quy trình, mà còn phải biết tìm cách phục vụ người dân và doanh nghiệp tốt hơn, nhanh hơn, minh bạch hơn.
Trong doanh nghiệp, văn hóa đổi mới sáng tạo đòi hỏi lãnh đạo không chỉ quản trị bằng mệnh lệnh, mà phải tạo môi trường để nhân viên đề xuất sáng kiến, thử nghiệm sản phẩm mới và cải tiến quy trình. Trong xã hội, văn hóa đổi mới sáng tạo đòi hỏi thái độ cởi mở hơn với cái mới, với công nghệ mới, với cách làm mới và cả với những con người dám đi con đường khác.
Đây chính là nền tảng mềm nhưng có ý nghĩa quyết định. Bởi công nghệ có thể nhập khẩu, máy móc có thể mua được, vốn có thể huy động, nhưng văn hóa sáng tạo thì không thể vay mượn. Nó phải được bồi đắp lâu dài từ giáo dục, gia đình, nhà trường, doanh nghiệp, truyền thông và chính sách công.
Ở góc độ chính sách, cần coi xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo là một nhiệm vụ lâu dài. Chúng ta không chỉ cần thêm nhiều startup, mà cần một xã hội có nhiều con người biết khởi tạo giá trị mới trong công việc của mình. Một giáo viên đổi mới phương pháp dạy học, một bác sĩ ứng dụng công nghệ để quản lý bệnh nhân tốt hơn, một công chức cải tiến quy trình giải quyết thủ tục hành chính, một nông dân dùng dữ liệu để canh tác hiệu quả hơn, một doanh nghiệp nhỏ chuyển đổi số để tiếp cận thị trường rộng hơn... tất cả đều là biểu hiện của văn hóa đổi mới sáng tạo.
Đối với Việt Nam, phát triển hệ sinh thái startup không chỉ nhằm tạo ra thêm nhiều doanh nghiệp công nghệ. Xa hơn, đó là cách để khơi dậy tinh thần tự cường, khát vọng vươn lên và năng lực sáng tạo của người Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Một quốc gia muốn phát triển nhanh và bền vững không thể chỉ dựa vào tài nguyên hay lợi thế lao động giá rẻ. Quốc gia ấy phải biết biến trí tuệ con người thành nguồn lực phát triển, biến dữ liệu thành tài sản, biến công nghệ thành năng suất, biến ý tưởng thành sản phẩm và biến khát vọng thành năng lực cạnh tranh.
Theo đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, hệ sinh thái startup là một trong những thước đo quan trọng của sức sống đổi mới sáng tạo quốc gia. Khi tinh thần khởi nghiệp không còn là phong trào nhất thời mà trở thành văn hóa phát triển; mỗi địa phương biết tìm ra lợi thế riêng để nuôi dưỡng sáng tạo; mỗi trường đại học, doanh nghiệp, cơ quan công quyền đều trở thành một mắt xích của hệ sinh thái đổi mới, khi đó Việt Nam sẽ có cơ sở vững chắc hơn để bước vào tương lai số với tâm thế chủ động, tự tin và có bản sắc.
