Việc cho phép lập, phê duyệt quy hoạch phân khu trong khi quy hoạch cấp trên đang được hoàn thiện được kỳ vọng tháo gỡ một trong những điểm nghẽn lớn sau sắp xếp đơn vị hành chính, tránh tình trạng các khu vực có tiềm năng phát triển đô thị phải chờ đợi kéo dài.
Sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, không gian quản lý tại nhiều địa phương đã thay đổi đáng kể.
Địa giới mới, quy mô dân số mới và sự dịch chuyển các trung tâm hành chính, kinh tế đặt ra yêu cầu phải nhanh chóng tổ chức lại không gian phát triển.
Tuy nhiên, quy hoạch vốn được xây dựng theo trình tự từ cấp độ tổng thể xuống chi tiết. Nếu phải chờ hoàn tất toàn bộ quy hoạch cấp trên rồi mới triển khai quy hoạch phân khu, nhiều địa phương có thể phải đối mặt với khoảng thời gian kéo dài mà công cụ quản lý không gian đô thị chưa theo kịp thực tiễn phát triển.
Luật số 144/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn đã đưa ra cơ chế xử lý riêng cho giai đoạn chuyển tiếp này. Điểm đáng chú ý là quy hoạch phân khu tại một số khu vực dự kiến hình thành đô thị có thể được triển khai đồng thời với quá trình lập hoặc điều chỉnh quy hoạch tỉnh, quy hoạch chung đô thị.
Không phải chờ hoàn tất quy hoạch cấp trên
Theo quy định mới, cơ chế này được áp dụng đối với những khu vực dự kiến hình thành đô thị có vai trò thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương và đáp ứng các điều kiện nhất định về quy mô dân số.
Dân số dự báo trong thời hạn 10 năm phải đạt từ 45.000 người trở lên đối với thành phố; từ 15.000 người đối với tỉnh hình thành sau sắp xếp thuộc khu vực miền núi, vùng cao, biên giới và từ 21.000 người đối với các tỉnh hình thành sau sắp xếp còn lại.
Điểm mới quan trọng nằm ở trình tự thực hiện. Thay vì phải đợi quy hoạch tỉnh hoặc quy hoạch chung đô thị được phê duyệt rồi mới tiến hành bước tiếp theo, quy hoạch phân khu có thể được lập, điều chỉnh đồng thời và được phê duyệt trước. Sau đó, nội dung đã được phê duyệt sẽ tiếp tục được cập nhật, tích hợp vào quy hoạch cấp trên nhằm bảo đảm sự thống nhất.
Cách tiếp cận này tạo ra một "đường chạy song song" cho công tác quy hoạch trong giai đoạn chuyển tiếp.
Với những khu vực đang chịu sức ép phát triển mạnh, việc rút ngắn khoảng thời gian chờ đợi có ý nghĩa đáng kể. Quy hoạch phân khu là căn cứ để xác định tổ chức không gian, chức năng sử dụng đất, hệ thống hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội ở cấp độ cụ thể hơn. Khi công cụ này chậm được thiết lập, nhiều hoạt động quản lý, chuẩn bị đầu tư và phát triển đô thị cũng có nguy cơ bị kéo chậm theo.
Luật mới vì vậy trao vai trò lớn hơn cho UBND cấp tỉnh. Cơ quan này có trách nhiệm giao đơn vị trực thuộc lập nhiệm vụ quy hoạch và quy hoạch phân khu; cơ quan chuyên môn về quy hoạch đô thị và nông thôn cấp tỉnh thực hiện thẩm định trước khi UBND tỉnh xem xét, phê duyệt.
Trong một số trường hợp, HĐND cấp tỉnh cũng tham gia quyết định trước khi quy hoạch được triển khai hoặc phê duyệt. Chẳng hạn, nếu việc lập quy hoạch làm thay đổi vượt mức các chỉ tiêu sử dụng đất cấp tỉnh theo quy định của pháp luật đất đai, UBND tỉnh phải báo cáo HĐND cùng cấp xem xét. Trường hợp quy mô dân số dự báo thấp hơn ngưỡng luật định cũng phải được HĐND quyết định trước khi tổ chức lập mới hoặc điều chỉnh.
Như vậy, cơ chế rút ngắn trình tự không đồng nghĩa với việc hạ thấp yêu cầu kiểm soát quy hoạch. Trách nhiệm xác định phạm vi, diện tích, chức năng, khả năng kết nối hạ tầng và tính phù hợp với định hướng phát triển vẫn đặt trực tiếp lên chính quyền địa phương.
Nâng cao trách nhiệm của địa phương
Cơ chế mới được đưa ra trong bối cảnh nhiều địa phương đang phải cùng lúc giải quyết hai bài toán: tổ chức lại bộ máy sau sắp xếp và rà soát lại hệ thống quy hoạch theo không gian hành chính mới.
Theo ông Vũ Anh Tú, Phó vụ trưởng Vụ Quy hoạch - Kiến trúc, Bộ Xây dựng, với khu vực dự kiến hình thành đô thị, pháp luật mới cho phép lập ngay quy hoạch phân khu, trên cơ sở UBND cấp tỉnh xác định phạm vi, quy mô theo các tiêu chí quy định.
Điều này giúp địa phương chủ động hơn, nhưng cũng kéo theo yêu cầu đánh giá kỹ hơn về vị trí, chức năng, khả năng kết nối hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội cũng như vai trò của từng khu vực đối với phát triển kinh tế - xã hội.
Áp lực không chỉ nằm ở cấp tỉnh. Khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đi vào vận hành, cấp xã cũng được giao thêm nhiều nhiệm vụ liên quan đến quy hoạch đô thị và nông thôn. Trong giai đoạn đầu, sự thiếu hụt nhân lực chuyên môn, dữ liệu bản đồ và kinh nghiệm phối hợp có thể trở thành điểm nghẽn mới nếu không được xử lý kịp thời.
Thực tế, một số địa phương đã bắt đầu rà soát lại hệ thống quy hoạch sau sắp xếp. Quảng Ninh đang kiểm tra các quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết để bảo đảm tương thích với mô hình quản lý mới.
Tại Phú Thọ, cơ quan chuyên môn cũng đã tham mưu UBND tỉnh triển khai lập mới, điều chỉnh các quy hoạch đô thị và nông thôn, bao gồm quy hoạch phân khu.
Tuy nhiên, khó khăn về nhân sự có chuyên môn, dữ liệu và bản đồ phục vụ lập quy hoạch vẫn hiện hữu tại không ít nơi. Đây cũng là lý do cơ chế linh hoạt về trình tự chỉ có thể phát huy hiệu quả khi đi cùng với năng lực tổ chức thực hiện.
Theo quy định, cơ chế đặc thù tại Điều 2 Luật số 144/2025/QH15 chỉ có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 đến hết ngày 28/2/2027. Khoảng thời gian này có thể xem là giai đoạn chuyển tiếp để các địa phương xử lý những khoảng trống phát sinh sau sắp xếp đơn vị hành chính.
Việc cho phép quy hoạch phân khu được triển khai trong khi quy hoạch cấp trên đang hoàn thiện giúp rút ngắn đáng kể trình tự thủ tục và hạn chế nguy cơ đình trệ các hoạt động quản lý, chuẩn bị đầu tư tại những khu vực có tốc độ đô thị hóa cao.
Tuy nhiên, khi quy hoạch được phép "đi trước", yêu cầu về chất lượng dự báo và sự phối hợp giữa các cấp càng trở nên quan trọng. Nếu phạm vi đô thị, dân số, hạ tầng hay nhu cầu sử dụng đất được tính toán thiếu chính xác, chính lợi thế về thời gian có thể tạo thêm áp lực điều chỉnh về sau.
Giá trị của cơ chế mới không chỉ nằm ở việc rút ngắn bao nhiêu thủ tục, mà còn ở khả năng giúp địa phương vừa duy trì nhịp phát triển, vừa bảo đảm hệ thống quy hoạch sau sắp xếp được nối lại một cách đồng bộ.
