Xuất khẩu tăng trưởng, dư địa từ FTA còn lớn
Số liệu từ Cục Thống kê, Bộ Tài chính cho biết, 10 tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt mức kỷ lục 1.010,55 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, kim ngạch xuất khẩu đạt 499,24 tỷ USD, tăng 27,5% so với cùng kỳ. Đóng góp vào kết quả xuất khẩu chung của cả nước, xuất khẩu dệt may Việt Nam trong 10 tháng năm 2026 đạt khoảng 39,8 tỷ USD, tăng khoảng 4% so với cùng kỳ năm trước.
Ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký VITAS trao đổi về những tiềm năng, dư địa của ngành dệt may trong mạng lưới 18 FTA mà Việt Nam tham gia.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS) cho biết, năm 2026, ngành dệt may đặt mục tiêu xuất khẩu đạt 48 tỷ USD. Với thời gian còn lại của năm, để hoàn thành mục tiêu đặt ra từ đầu năm, mỗi tháng ngành cần đạt kim ngạch trên 4 tỷ USD."Mục tiêu này có khả năng hoàn thành",ông Trương Văn Cẩm chia sẻ.
Cũng theo ông Cẩm, một trong những lợi thế của dệt may Việt Nam là mạng lưới FTA rộng khắp. Đến nay, Việt Nam đã tham gia 18 FTA tạo điều kiện tiếp cận nhiều thị trường trên các châu lục. Đặc biệt, việc ký kết FTA thứ 18 với khối EFTA mở thêm cơ hội cho doanh nghiệp dệt may tại khu vực có thu nhập bình quân đầu người thuộc nhóm cao hàng đầu thế giới.
Phân tích cụ thể hơn, lãnh đạo VITAS cho biết, dù EFTA chỉ gồm 4 quốc gia là Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein với tổng dân số khoảng 14,5 - 15 triệu người, đây vẫn là thị trường có tiềm năng đối với hàng dệt may chất lượng cao, giá trị lớn.
Thực tế, doanh nghiệp Việt Nam đã khai thác thị trường này trong nhiều năm, trong đó Thụy Sĩ và Liechtenstein là hai thị trường có kết quả tương đối tích cực. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu dệt may Việt Nam sang toàn khối EFTA đạt khoảng 776 triệu USD. Riêng Thụy Sĩ đã thực hiện miễn thuế nhập khẩu đối với hàng dệt may từ ngày 1/1/2024, tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường trước khi FTA giữa hai bên được ký kết và có hiệu lực.
Tuy nhiên, cơ hội thị trường luôn đi kèm yêu cầu cao. Theo lãnh đạo VITAS, EFTA có những tiêu chuẩn không khác các thị trường châu Âu khác, thậm chí ở một số khía cạnh còn cao hơn. Doanh nghiệp muốn khai thác hiệu quả cần đáp ứng yêu cầu về phát triển bền vững, xanh hóa, đồng thời nâng cao chất lượng và đẳng cấp sản phẩm. Dù vậy, lãnh đạo VITAS cho rằng, mở rộng được thị trường mới chỉ là một phần của bài toán. Vấn đề quan trọng hơn là làm thế nào để hàng dệt may Việt Nam thực sự đáp ứng điều kiện hưởng ưu đãi thuế quan từ những FTA đã ký kết.
Nút thắt nằm ở sợi, vải và quy tắc xuất xứ
Theo ông Trương Văn Cẩm, mặc dù Việt Nam có mạng lưới 18 FTA, hàng dệt may đang được hưởng thuế suất ưu đãi, thậm chí bằng 0% tại nhiều thị trường lớn như EU, Canada, Hàn Quốc..., nhưng tỷ lệ khai thác C/O ưu đãi vẫn còn hạn chế. Với CPTPP, ngành dệt may mới khai thác được khoảng 15% giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) ưu đãi; với EVFTA tỷ lệ này khoảng 30 - 35%.
Nguyên nhân chủ yếu nằm ở quy tắc xuất xứ. CPTPP áp dụng quy tắc “từ sợi trở đi”, trong khi EVFTA áp dụng quy tắc “từ vải trở đi”. Theo đó, để được hưởng thuế suất 0%, hàng may mặc phải đáp ứng các điều kiện về nguồn gốc sợi, vải theo quy định của từng hiệp định.
Ông Trương Văn Cẩm chỉ rõ, Việt Nam có lợi thế về năng lực sản xuất và mạng lưới FTA, nhưng lại chưa chủ động được nguồn nguyên liệu để đáp ứng quy tắc xuất xứ. Khi phụ thuộc vào sợi, vải nhập khẩu từ ngoài khối, doanh nghiệp khó tận dụng đầy đủ ưu đãi thuế quan, dù sản phẩm được sản xuất và hoàn thiện tại Việt Nam. Quy mô nhập khẩu nguyên liệu cho thấy rõ thách thức này. Dẫn số liệu từ Hải quan Việt Nam, ông Trương Văn Cẩm cho biết, 9 tháng năm 2026, nhập khẩu nguyên phụ liệu dệt may đạt 19,9 tỷ USD, tăng 5,5% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, riêng vải nguyên liệu chiếm 11,6 tỷ USD.
Con số này phản ánh mức độ phụ thuộc đáng kể của ngành vào nguồn cung bên ngoài. Khi nguồn nguyên liệu chưa chủ động, doanh nghiệp không chỉ gặp khó trong đáp ứng quy tắc xuất xứ mà còn chịu sức ép về tiến độ cung ứng, kiểm soát chất lượng và khả năng đáp ứng yêu cầu của những thị trường ngày càng khắt khe.
Thực tế, nếu không giải quyết được bài toán nguyên liệu, lợi thế từ các FTA sẽ khó chuyển hóa thành lợi ích thực chất. Ưu đãi thuế quan chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp đáp ứng được quy tắc xuất xứ, đồng thời bảo đảm đầy đủ hồ sơ chứng minh nguồn gốc hàng hóa.
Trước yêu cầu đó, nhiều doanh nghiệp dệt may đã chủ động xây dựng kế hoạch đầu tư, liên doanh trong lĩnh vực sản xuất sợi, dệt vải nhằm tăng khả năng tự chủ nguyên liệu và minh bạch chuỗi cung ứng. Một số dự án đầu tư đã đi vào hoạt động, góp phần bổ sung năng lực sản xuất nguyên liệu trong nước. Tháng 1/2025, Tập đoàn Thái Tuấn khánh thành nhà máy vải may mặc với tổng vốn đầu tư khoảng 4.380 tỷ đồng, công suất 60 triệu mét vải cao cấp mỗi năm. Tháng 4/2025, Công ty TNHH Dệt nhuộm Ninh Thuận thuộc Tập đoàn Sudwoll (Đức) khai trương nhà máy vốn hơn 21 triệu USD, chuyên sản xuất sợi lông cừu.
Những dự án này cho thấy nỗ lực bổ sung năng lực sản xuất ở các khâu nguyên liệu, vốn được xem là điểm nghẽn kéo dài của ngành dệt may. Khi năng lực sản xuất sợi, vải trong nước được cải thiện, doanh nghiệp có thêm điều kiện chủ động nguồn cung, kiểm soát chất lượng và đáp ứng yêu cầu xuất xứ của các FTA.
Kết quả bước đầu cũng được phản ánh qua tỷ lệ giá trị nội địa. Theo VITAS, năm 2025, tỷ lệ giá trị nội địa của hàng dệt may xuất khẩu đạt khoảng 52%, cao hơn mức bình quân 47,8% của giai đoạn 2016 - 2019. Ngành đặt mục tiêu nâng tỷ lệ này lên 60% vào năm 2030.
Ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương) lưu ý nguyên liệu vẫn là điểm nghẽn đầu tiên cần tháo gỡ. Lợi thế thuế quan của Việt Nam so với Thái Lan, Malaysia, Indonesia tại các thị trường EU, Anh, Canada, Mexico đang thu hẹp khi những quốc gia này đẩy nhanh đàm phán FTA. Nếu không tận dụng sớm các ưu đãi, lợi thế cạnh tranh sẽ dần mất đi.
Đưa ra khuyến nghị cho doanh nghiệp, ông Trương Văn Cẩm cho biết, doanh nghiệp cần đánh giá đầy đủ chi phí và khả năng thực hiện, từ nguồn nguyên liệu, năng lực sản xuất đến logistics và thanh toán. Đa dạng hóa thị trường phải gắn với năng lực thực tế; uy tín giao hàng, chất lượng sản phẩm và kỷ luật chi phí cũng quan trọng không kém việc tìm kiếm khách hàng mới.
Cũng theo ông Trương Văn Cẩm, FTA Việt Nam - EFTA mở thêm cánh cửa thị trường, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng sản phẩm và phương thức tổ chức sản xuất."Dù Thụy Sĩ và Liechtenstein là những thị trường doanh nghiệp Việt Nam đã khai thác khá tốt, việc mở rộng xuất khẩu sang toàn khối vẫn đòi hỏi năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn cao về phát triển bền vững, xanh hóa và chất lượng sản phẩm. Đây cũng là yêu cầu chung đối với ngành dệt may trong giai đoạn tới", ông Trương Văn Cẩm thông tin.
Đáng chú ý, lãnh đạo VITAS cho rằng, với mục tiêu tăng trưởng hai con số của nền kinh tế, ngành dệt may không thể chỉ dựa vào mở rộng quy mô sản xuất. Tốc độ tăng trưởng về quy mô có thể đạt khoảng 5 - 6% mỗi năm, nhưng cần tập trung nâng cao chất lượng tăng trưởng thông qua tăng đầu tư, tăng tỷ lệ nội địa hóa, nâng đẳng cấp sản phẩm. Qua đó, cải thiện xuất siêu, năng suất và thu nhập cho người lao động.
Nhìn từ yêu cầu tận dụng FTA, tự chủ nguyên phụ liệu không đơn thuần là câu chuyện thay thế hàng nhập khẩu bằng nguồn cung trong nước. Quan trọng hơn, đây là điều kiện để doanh nghiệp kiểm soát tốt hơn chuỗi sản xuất, đáp ứng quy tắc xuất xứ, nâng cao giá trị gia tăng và giữ lại nhiều hơn giá trị trong nước.
Ngành dệt may Việt Nam đặt mục tiêu đạt kim ngạch xuất khẩu 48 tỷ USD trong năm 2026. Để đạt được con số này, Hiệp hội Dệt may Việt Nam xác định việc tự chủ nguồn cung và nâng cao chất lượng sản phẩm là những yếu tố sống còn.
