Mở rộng chủ thể ký kết, nâng cao hiệu quả thực hiện thỏa thuận quốc tế
Tiếp tục Phiên họp thứ 5 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, sáng 28/8, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã cho ý kiến về dự án Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi).
Trình bày tóm tắt Tờ trình của Chính phủ về dự án Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi), Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Hoài Trung cho biết, việc xây dựng Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi) nhằm thể chế hóa các quan điểm chỉ đạo của Đảng tại Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIV, các nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị.
Dự án luật nhằm khắc phục các hạn chế, bất cập trong quá trình thực hiện Luật Thỏa thuận quốc tế hiện hành theo hướng mở rộng chủ thể ký kết, tăng cường phân cấp phân quyền, đơn giản hóa trình tự thủ tục, ứng dụng khoa học, công nghệ, nâng cao hiệu quả ký kết, thực hiện thỏa thuận quốc tế, cũng như thực hiện đổi mới tư duy về xây dựng pháp luật.
Về nội dung cơ bản của dự thảo luật, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao cho biết, dự thảo Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi) gồm 6 chương, 48 điều.
Về điều kiện bảo đảm cho việc thi hành luật, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao cho biết, sau khi Quốc hội thông qua, các văn bản quy định chi tiết sẽ được ban hành, bao gồm: Nghị định quy định chi tiết hướng dẫn thi hành, Thông tư của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và Thông tư của Bộ trưởng Bộ Công an quy định việc ký kết thỏa thuận của các cơ quan, đơn vị trong hệ thống lực lượng vũ trang. Bộ Ngoại giao sẽ phối hợp với các bộ, ngành, địa phương liên quan triển khai thi hành luật, chú trọng đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao kiến thức, kỹ năng về ký kết và thực hiện thỏa thuận quốc tế.
Về kiến nghị xây dựng luật, theo Bộ trưởng Lê Hoài Trung, quá trình tổng kết thi hành và soạn thảo dự án đặt ra yêu cầu thay đổi cơ bản phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng. Căn cứ khoản 4 Điều 8 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015, Chính phủ trình Quốc hội xem xét, thông qua dự án Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi) thay thế luật hiện hành tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI theo quy trình một kỳ họp.
Sửa luật để đáp ứng hội nhập quốc tế
Trình bày Báo cáo tóm tắt Thẩm tra sơ bộ dự án Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi), Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại, Thượng tướng Lê Tấn Tới cho biết, Thường trực Ủy ban tán thành sự cần thiết ban hành Luật để thay thế Luật năm 2020 với các cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn đã được nêu trong Tờ trình của Chính phủ.
Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại nhấn mạnh, các nội dung của dự thảo Luật phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng về chủ động, tích cực hội nhập quốc tế trong tình hình mới; sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Thường trực Ủy ban đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo bổ sung quy định hoặc giao Chính phủ hướng dẫn tiêu chí phân biệt thỏa thuận quốc tế với hợp đồng, thỏa thuận đầu tư, kinh doanh, văn bản hợp tác chuyên ngành, văn bản hỗn hợp có các nội dung khác nhau… Việc xác định là thỏa thuận quốc tế hay không phải căn cứ vào bản chất nội dung, chủ thể, quyền và trách nhiệm thực hiện, không chỉ dựa vào tên gọi.
Phát biểu tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng, việc sửa đổi Luật Thỏa thuận quốc tế để thích ứng với chính quyền địa phương 2 cấp và yêu cầu hội nhập quốc tế sâu rộng.
Về phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng mở rộng là có kiểm soát và lựa chọn hợp lý, Chủ tịch Quốc hội đồng ý đề xuất của Bộ Ngoại giao; cho rằng, mặt tích cực ở đây là phản ánh đúng thực tiễn, các khu kinh tế, khu công nghiệp và đặc khu ngày càng có nhu cầu hợp tác quốc tế trực tiếp, xã biên giới cũng cần linh hoạt trong hợp tác biên giới.
Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội lưu ý,một là,việc mở rộng chủ thể dễ dẫn đến phân tán, thiếu kiểm soát, thống nhất về đối ngoại, nếu không có một cơ chế giám sát chặt thì sau này nghị định của Chính phủ phải quy định cho chặt chẽ.
Hai là,UBND xã biên giới có năng lực chuyên môn và nguồn lực hạn chế. Nếu không quy định rõ lĩnh vực được phép ký hoặc quy trình phê duyệt dễ phát sinh rủi ro pháp lý hoặc về chính trị.
Ba là,cần làm rõ ranh giới giữa thỏa thuận quốc tế, không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ quốc tế của nhà nước với điều ước quốc tế, tránh chồng chéo với Luật Điều ước quốc tế đã được Quốc hội thông qua năm 2025.
Chủ tịch Quốc hội nêu rõ, quy định danh mục, lĩnh vực được phép ký cho từng nhóm chủ thể mới được yêu cầu lấy ý kiến Bộ Ngoại giao, bắt buộc đối với các thỏa thuận có yếu tố nhạy cảm thì cần xây dựng cơ chế phê duyệt theo nhóm hoặc ủy quyền có điều kiện để vừa linh hoạt, vừa kiểm soát rủi ro.
Về đơn giản hóa thủ tục phân cấp, dự thảo Luật đã rút gọn quy trình bổ sung thủ tục rút gọn trong một số trường hợp đặc thù, tăng tính chủ động của cơ quan đề xuất; đồng thời, đẩy mạnh phân cấp gắn với kiểm soát rủi ro; bổ sung quy định ký kết thỏa thuận quốc tế nhân danh nhiều cơ quan tổ chức hoàn thiện hồ sơ lấy ý kiến.
Chủ tịch Quốc hội cho rằng, quy định này đáp ứng việc tinh gọn, hiệu quả của cải cách hành chính và Nghị quyết 18 của Trung ương, phân cấp hợp lý sẽ giúp các bộ, ngành, địa phương chủ động hơn trong hợp tác quốc tế.
Tuy nhiên, phân cấp mà không đi kèm năng lực, trách nhiệm giải trình rõ ràng sẽ dẫn đến tình trạng “ký xong rồi để đó” hoặc thỏa thuận chất lượng thấp. Do đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị phải quy định rõ trách nhiệm cơ quan chủ trì thực hiện, báo cáo định kỳ đánh giá kết quả, có cơ chế thu hồi hoặc chấm dứt thỏa thuận nếu không thực hiện hoặc gây rủi ro; tăng cường vai trò kiểm tra, giám sát của Bộ Ngoại giao đối với các thỏa thuận phân cấp. Đồng thời, phải nâng cao hiệu quả thực hiện và chuyển đổi số.
Nhấn mạnh chuyển đổi số là thực chất trong thỏa thuận quốc tế, bước tiến quan trọng so với Luật năm 2020 và cơ sở dữ liệu sẽ giúp minh bạch, tránh trùng lặp và hỗ trợ công tác đối ngoại tổng thể, Chủ tịch Quốc hội đề nghị, cần có trách nhiệm xây dựng và vận hành, cập nhật cơ sở dữ liệu, quy định thời gian công bố thỏa thuận quốc tế trên cổng thông tin điện tử, có cơ chế đánh giá định kỳ hiệu quả thực hiện các thỏa thuận quốc tế và báo cáo Quốc hội, báo cáo Chính phủ với các thỏa thuận quan trọng.
Chủ tịch Quốc hội cho rằng, dự thảo Luật lần này thích ứng với thực tiễn tổ chức bộ máy, với yêu cầu hội nhập, vừa mở rộng không gian hợp tác quốc tế cho các chủ thể mới, vừa siết chặt quản lý tập trung. Nếu được xây dựng tốt sẽ tháo gỡ điểm nghẽn của Luật năm 2020, tạo điều kiện cho hoạt động đối ngoại linh hoạt hơn ở cấp ngành và địa phương.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng đề nghị, dự án Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi) phải đồng bộ chặt chẽ với Luật Điều ước quốc tế (sửa đổi) năm 2025 và các quy định về chính quyền địa phương 2 cấp, bổ sung quy định về đánh giá tác động, theo dõi hiệu quả thực hiện thỏa thuận quốc tế như một nghĩa vụ bắt buộc.
