Kế hoạch hành động ASEAN về hợp tác năng lượng (APAEC) 2026-2030 không chỉ coi APG như một chương trình nghị sự về cơ sở hạ tầng vật chất, mà còn củng cố vai trò của nó như một nền tảng chiến lược khu vực – một nền tảng có thể khai thác các nguồn năng lượng đa dạng của khu vực để mang lại lợi ích kinh tế chung.
Đẩy nhanh tiến độ thực hiện APG sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách ASEAN có được một nguồn lực tập thể cho phép chia sẻ rủi ro trước những gián đoạn năng lượng từ bên ngoài, tương tự như cú sốc nguồn cung dầu toàn cầu hiện nay, giảm bớt nhu cầu các nền kinh tế phải tự mình đối phó với sự biến động toàn cầu.
Thực tế, sự tăng vọt gần đây của giá dầu và chi phí điện năng từ nhiên liệu hóa thạch càng nhấn mạnh tính cấp thiết của việc mở rộng năng lượng tái tạo và tăng cường kết nối lưới điện.
Tăng cường khả năng phục hồi và đẩy nhanh quá trình chuyển đổi năng lượng
Về bản chất, APG kết nối các nền kinh tế thông qua mạng lưới đường dây truyền tải xuyên biên giới, cho phép dòng điện chảy qua các quốc gia. Điều này tăng cường an ninh và khả năng phục hồi năng lượng bằng cách sử dụng hiệu quả hơn các nguồn tài nguyên phân bố không đồng đều trong khu vực.
Thủy điện ở Lào và Malaysia, năng lượng mặt trời ở khu vực xích đạo, năng lượng địa nhiệt ở Indonesia và năng lượng gió ở Việt Nam có thể bổ sung cho nhau khi các hệ thống được kết nối với nhau.
Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình chuyển đổi năng lượng của ASEAN. Một mạng lưới điện tích hợp hơn cho phép các quốc gia mở rộng quy mô năng lượng tái tạo với sự tự tin cao hơn – khi biết rằng nguồn cung dư thừa có thể được xuất khẩu và sự thiếu hụt có thể được bù đắp thông qua nhập khẩu.
Theo thời gian, điều này hỗ trợ đa dạng hóa nhiên liệu và giảm sự phụ thuộc vào các nguồn hydrocarbon nhập khẩu như than đá, dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng.
Đồng thời, việc hội nhập sâu rộng hơn sẽ đòi hỏi các khoản đầu tư bổ sung vào các giải pháp lưu trữ năng lượng và linh hoạt lưới điện để quản lý tính không ổn định của các nguồn năng lượng tái tạo.
APG cũng ủng hộ những thay đổi cấu trúc rộng hơn trong việc sử dụng năng lượng. Một lưới điện mạnh mẽ và tích hợp hơn với công suất dồi dào có thể tạo điều kiện thuận lợi cho việc điện khí hóa hệ thống giao thông, bao gồm xe điện và giao thông công cộng, giúp giảm sự phụ thuộc vào dầu mỏ theo thời gian.
Vượt qua những hạn chế
Tiến trình hướng tới các mục tiêu này đang được thực hiện. APG đang chuyển từ các thỏa thuận song phương sang thương mại điện năng đa phương.
Một ví dụ điển hình là Dự án Tích hợp Điện lực Lào-Thái Lan-Malaysia-Singapore được khởi động vào tháng 6/2022. Sáng kiến này đặt mục tiêu tăng gấp đôi lượng điện giao dịch từ 100 megawatt (MW) lên 200 MW trong giai đoạn thứ hai.
Ngoài việc gia tăng về khối lượng, điều này còn chứng tỏ khả năng phối hợp các quy định, lịch trình và thỏa thuận thương mại xuyên biên giới của ASEAN – một nền tảng thiết yếu cho thương mại đa phương rộng lớn hơn.
Năm 2025, các quốc gia thành viên ASEAN đã ký một bản ghi nhớ hợp tác APG được tăng cường, dựa trên thỏa thuận ban đầu năm 2007. Khung hợp tác được cập nhật này kêu gọi đẩy nhanh việc mở rộng lưới điện trong 15 năm tới và vạch ra lộ trình rõ ràng hơn hướng tới việc kết nối toàn khu vực vào năm 2045.
Khối cũng đang giải quyết một trong những hạn chế phức tạp nhất: các kết nối ngầm dưới biển.
Việc thông qua các điều khoản tham chiếu cho Khung phát triển cáp điện ngầm ASEAN mang lại sự rõ ràng hơn về các yêu cầu pháp lý, quy định và kỹ thuật, đồng thời thiết lập các nguyên tắc chung cho các thỏa thuận thương mại và tài chính.
Với 6 dự án cáp điện ngầm dưới biển đang trong giai đoạn đàm phán và lập kế hoạch nâng cao, khuôn khổ này có thể đẩy nhanh đáng kể việc kết nối khu vực, đặc biệt là đối với các hệ thống đảo và quần đảo.
Vấn đề tài chính, vốn từ lâu được xem là nút thắt cổ chai quan trọng, cũng đang ngày càng được quan tâm hơn.
Năm 2025, ASEAN, cùng với các đối tác phát triển đa phương, đã khởi xướng sáng kiến Tài trợ Lưới điện ASEAN (APGF) nhằm huy động tài chính và hỗ trợ kỹ thuật cho việc phát triển và thực hiện các dự án. Điều này đánh dấu một bước chuyển quan trọng từ khát vọng sang hành động thực tế.
Còn nhiều việc phải làm phía trước
Tuy nhiên, quy mô khoản đầu tư cần có vẫn là vấn đề lớn. Nghiên cứu III của Kế hoạch tổng thể kết nối ASEAN ước tính nguồn tài chính cần thiết để đáp ứng các mục tiêu năng lượng tái tạo của khu vực sẽ vào khoảng 764 tỷ đô la Mỹ.
Tiến trình phát triển bị hạn chế không phải do thiếu định hướng chiến lược, mà chủ yếu do những thách thức trong việc phát triển các dự án khả thi về mặt tài chính và phối hợp thực hiện giữa các khu vực pháp lý. Quỹ APGF hướng đến giải quyết những hạn chế này bằng cách hỗ trợ các dự án tiềm năng, nghiên cứu khả thi và huy động vốn.
Mặc dù đà phát triển đang ngày càng mạnh mẽ, nhưng những trở ngại chính vẫn còn tồn tại. Việc buôn bán điện xuyên biên giới vẫn chưa đồng đều và manh mảng trên toàn khu vực. Sự khác biệt về khung pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật và cấu trúc thị trường tiếp tục làm chậm quá trình triển khai.
Do đó, các nỗ lực hài hòa là vô cùng quan trọng.
Kế hoạch APAEC 2026-2030 đặc biệt chú trọng đến việc tăng cường khuôn khổ thể chế, nâng cao năng lực quản lý và điều chỉnh các yêu cầu kỹ thuật để hỗ trợ thương mại điện năng đa phương.
Song song đó, lộ trình của ASEAN về thương mại điện năng đa phương đưa ra các ưu tiên triển khai thực hiện theo khuôn khổ APG được tăng cường.
Nhìn chung, những diễn biến này cho thấy tốc độ thực hiện nhanh hơn ngày càng khả thi. Sự ủng hộ chính trị mạnh mẽ hơn, khuôn khổ thể chế rõ ràng hơn và các cơ chế tài chính có cấu trúc hơn đang bắt đầu giải quyết những hạn chế lâu nay.
Xét cho cùng, APG không chỉ là một dự án cơ sở hạ tầng. Nó là nền tảng cho khả năng phục hồi năng lượng dài hạn của ASEAN.
Bằng cách thúc đẩy kết nối khu vực và vận hành thương mại điện năng đa phương, ASEAN có thể xây dựng một mạng lưới năng lượng bền vững, tích hợp và có khả năng phục hồi tốt hơn – một mạng lưới cho phép các quốc gia thành viên ứng phó tốt hơn với sự biến động năng lượng toàn cầu đồng thời khai thác tối đa giá trị của các nguồn năng lượng tái tạo đa dạng trong khu vực.
