Đánh giá rủi ro tín dụng liên quan đến ESG/Rủi ro chuyển đổi: Bối cảnh Việt Nam trên hành trình Net Zero 2050

Từ cam kết chính trị đến khung pháp lý trong nước

Những văn bản pháp lý then chốt có thể kể đến như:

Quyết định 896/QĐ-TTg (26/7/2022)phê duyệt Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu đến năm 2050, xác định phát thải khí nhà kính đạt đỉnh vào năm 2035 rồi giảm nhanh, hướng tới Net Zero năm 2050; đồng thời đặt mục tiêu cắt giảm phát thải toàn nền kinh tế theo NDC cập nhật.

Đối tác Chuyển đổi Năng lượng Công bằng (JETP),ký kết tháng 12/2022 giữa Việt Nam với nhóm G7 và các Đối tác quốc tế , huy động ban đầu 15,5 tỷ USD từ nguồn tài chính công và tư trong 3–5 năm để hỗ trợ quá trình chuyển đổi năng lượng, bao gồm việc giảm quy mô và đẩy nhanh loại bỏ điện than.

Nghị định 06/2022/NĐ-CPquy định về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozone, là cơ sở pháp lý cho việc kiểm kê khí nhà kính bắt buộc Đối với các cơ sở phát thải lớn, và đang được sửa đổi để bổ sung quy định phân bổ hạn ngạch phát thải.

Quy hoạch điện VIII(phê duyệt tháng 5/2023) đặt định hướng không phát triển thêm dự án nhiệt điện than sau 2030 và tiến tới loại bỏ hoàn toàn điện than vào năm 2050.

Thông tư 17/2022/TT-NHNN(hiệu lực từ ngày 1/6/2023) - văn bản có ý nghĩa trực tiếp nhất với ngành ngân hàng - hướng dẫn các tổ chức tín dụng thực hiện quản lý rủi ro về môi trường trong hoạt động cấp tín dụng, và quan trọng hơn, định nghĩa rõ: rủi ro môi trường của khách hàng chính là một dạng rủi ro tín dụng của tổ chức tín dụng.

Quyết định 232/QĐ-TTg (24/1/2025)phê duyệt Đề án thành lập và phát triển thị trường carbon tại Việt Nam, với lộ trình xây dựng khung pháp lý trước tháng 6/2025, thí điểm sàn giao dịch giai đoạn 2025–2028, và vận hành chính thức toàn quốc từ năm 2029.

Nhìn vào chuỗi văn bản trên, có thể thấy rủi ro chuyển đổi không còn là một khái niệm học thuật xa xôi - nó đã có lộ trình thời gian, có cơ chế tài chính đi kèm (JETP) và có khung pháp lý ràng buộc trực tiếp trách nhiệm của tổ chức tín dụng (Thông tư 17). Thời gian để ngân hàng chuẩn bị năng lực đánh giá cũng đang ngắn lại: từ nay đến khi thị trường carbon vận hành chính thức chỉ còn vài năm.

Vì sao đây là rủi ro tín dụng thực sự chứ không chỉ là vấn đề tuân thủ/CSR

Một cách hiểu sai phổ biến là xếp ESG/rủi ro chuyển đổi vào nhóm "trách nhiệm xã hội doanh nghiệp" - một hoạt động mang tính hình ảnh, tách biệt với hoạt động kinh doanh tín dụng cốt lõi. Thông tư 17/2022/TT-NHNN đã loại bỏ cách hiểu này về mặt pháp lý: rủi ro môi trường của khách hàng được định nghĩa là rủi ro tín dụng của chính tổ chức tín dụng, không phải rủi ro của riêng khách hàng.

Về bản chất kỹ thuật, rủi ro chuyển đổi là một yếu tố thúc đẩy rủi ro cắt ngang, truyền dẫn qua nhiều kênh rủi ro truyền thống của ngân hàng:

Rủi ro tín dụng:khách hàng trong ngành than, nhiệt điện, xi măng, thép có thể mất khả năng trả nợ khi tài sản trở thành "tài sản mắc kẹt" (stranded asset) do quy định siết chặt hoặc công nghệ thay đổi.

Rủi ro thị trường:giá trị cổ phiếu/trái phiếu doanh nghiệp phát thải cao có thể sụt giảm khi nhà đầu tư định giá lại rủi ro chuyển đổi.

Rủi ro thanh khoản và danh tiếng:ngân hàng có danh mục tín dụng "nâu" cao có thể chịu áp lực từ nhà đầu tư quốc tế, đặc biệt khi Việt Nam đang thu hút dòng vốn JETP gắn điều kiện chuyển đổi xanh.

Rủi ro chiến lược:mô hình kinh doanh dài hạn tập trung vào các ngành sắp bị siết quy định có thể không còn phù hợp trong 10–15 năm tới.

Với ngành Ngân hàng Việt Nam, đây không phải là rủi ro trừu tượng: nhiều ngân hàng hiện có dư nợ trong các ngành điện than, xi măng, thép, vận tải - đúng những ngành đang chịu tác động trực tiếp từ Quy hoạch điện VIII và lộ trình thị trường carbon.

Phương pháp đánh giá

Vì rủi ro chuyển đổi thiếu dữ liệu tổn thất lịch sử (điều mà các mô hình tín dụng truyền thống dựa vào), việc đánh giá cần một lớp phân tích bổ sung mang tính dự báo, được xây theo 4 bước.

Phân loại rủi ro cấp ngành (Sector Heatmap):dùng chỉ số cường độ carbon theo ngành để lọc trước những khách hàng cần đánh giá sâu, tránh dàn đều nguồn lực cho toàn bộ danh mục.

Đánh giá cấp khách hàng:với khách hàng thuộc ngành rủi ro cao/trung bình, xem xét mức phụ thuộc doanh thu vào hoạt động phát thải cao, kế hoạch chuyển đổi, khả năng chuyển chi phí carbon sang giá bán, và rủi ro tài sản mắc kẹt.

Điều chỉnh tham số rủi ro (PD/LGD Overlay):áp dụng hệ số điều chỉnh định tính lên PD gốc cho khách hàng rủi ro cao, đồng thời đánh giá lại LGD nếu tài sản đảm bảo có nguy cơ mất giá nhanh hơn dự kiến; đi kèm giới hạn tập trung (concentration limit) theo ngành ở cấp danh mục.

Phân tích kịch bản và stress test:chạy các kịch bản chuyển đổi (trật tự / hỗn loạn / chậm) tham chiếu khung của NGFS nhưng hiệu chỉnh theo các mốc thời gian cụ thể của Việt Nam - đặc biệt là lộ trình dừng điện than theo Quy hoạch điện VIII và thời điểm vận hành sàn giao dịch carbon theo Quyết định 232/QĐ-TTg - để ước tính tác động lên tỷ lệ nợ xấu và tổn thất kỳ vọng của danh mục.

Tích hợp vào quy trình tín dụng

Nguyên tắc triển khai là chèn thêm các điểm kiểm tra vào quy trình tín dụng hiện có, không xây một quy trình song song riêng biệt:

Giai đoạn Nội dung bổ sung

Một số thách thức triển khai thực tế tại Việt Nam

Thiếu dữ liệu phát thải cấp doanh nghiệp,đặc biệt với khách hàng SME - phần lớn chưa từng thực hiện kiểm kê khí nhà kính, buộc ngân hàng phải dùng số liệu trung bình ngành làm proxy, độ chính xác còn hạn chế.

Chưa có khung phân loại xanh (Green Taxonomy) thống nhất toàn ngành- mỗi ngân hàng hiện tự xây tiêu chí riêng dựa trên hướng dẫn còn khung của Ngân hàng Nhà nước, dẫn đến thiếu chuẩn hóa khi so sánh liên ngân hàng.

Xung đột mục tiêu ngắn hạn:Ngân hàng Nhà nước đồng thời khuyến khích tăng trưởng tín dụng xanh, nên chính sách nội bộ không thể chỉ mang tính hạn chế ngành "nâu" mà cần thiết kế song song cơ chế ưu đãi cho khách hàng chuyển đổi tốt.

Năng lực nhân sự thẩm định ESG còn mới,đặc biệt ở cấp chi nhánh - cán bộ tín dụng cần được đào tạo để đọc hiểu và điền chính xác các phiếu sàng lọc ESG.

Áp lực thời gian:Giai đoạn thí điểm thị trường carbon bắt đầu từ giữa năm 2025, nghĩa là cửa sổ chuẩn bị hệ thống đánh giá, dữ liệu và quy trình cho các ngân hàng đang rất ngắn.

Vai trò của cơ quan quản lý và xu hướng chính sách

Ngân hàng Nhà nước hiện là cơ quan chủ trì khung quản lý rủi ro môi trường trong cấp tín dụng qua Thông tư 17/2022/TT-NHNN, nhưng đây là quy định còn khá non trẻ (hiệu lực từ giữa 2023) và mới dừng ở mức hướng dẫn nguyên tắc, chưa có phương pháp luận định lượng bắt buộc chi tiết như PD/LGD overlay.

Song song với đó, các cơ quan khác - Bộ Tài chính (chủ trì thiết lập sàn giao dịch carbon), Bộ Nông nghiệp và Môi trường (chủ trì hệ thống đăng ký hạn ngạch phát thải) - đang xây dựng hạ tầng cho thị trường carbon, sẽ tạo ra dữ liệu định lượng mới (giá tín chỉ carbon, hạn ngạch phân bổ), mà ngành Ngân hàng có thể tận dụng để hoàn thiện mô hình đánh giá rủi ro trong vài năm tới.

Dòng vốn JETP cũng tạo ra cả áp lực và cơ hội: ngân hàng nào xây dựng được năng lực thẩm định ESG bài bản sẽ có lợi thế tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi quốc tế gắn điều kiện chuyển đổi xanh.

Khuyến nghị lộ trình triển khai theo giai đoạn

Phần lớn các ngân hàng, kể cả ở các thị trường phát triển hơn, đều triển khai năng lực này theo hướng tăng dần, không làm đồng thời toàn bộ:

Giai đoạn 1 (định tính):áp dụng phân loại rủi ro cấp ngành và phiếu sàng lọc ESG tại bước thẩm định khởi tạo; chưa điều chỉnh PD/LGD chính thức, chỉ gắn cờ theo dõi.

Giai đoạn 2 (bán định lượng):áp hệ số điều chỉnh PD/LGD đơn giản theo mức rủi ro ngành; bắt đầu áp giới hạn tập trung theo ngành ở cấp danh mục.

Giai đoạn 3 (định lượng đầy đủ):tích hợp biến rủi ro chuyển đổi vào mô hình PD, chạy stress test định kỳ theo kịch bản, đưa kết quả vào báo cáo đánh giá vốn nội bộ hàng năm.

Kết luận

Cam kết Net Zero 2050 của Việt Nam đã từ một tuyên bố tại COP26 đến một hệ thống chính sách có lộ trình cụ thể - từ Quy hoạch điện VIII, Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu, đến thị trường carbon sắp vận hành thí điểm.

Với ngành Ngân hàng, Thông tư 17/2022/TT-NHNN đã xác nhận rõ: rủi ro môi trường của khách hàng là rủi ro tín dụng của chính ngân hàng, không phải một hạng mục báo cáo bền vững tách biệt. Thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở việc thiếu nhận thức, mà ở việc thiếu dữ liệu, thiếu chuẩn hóa và thiếu thời gian chuẩn bị trước khi các mốc chính sách quan trọng (đặc biệt là thị trường carbon từ 2025) chính thức có hiệu lực.

Ngân hàng nào chủ động xây dựng năng lực đánh giá - dù bắt đầu ở mức định tính đơn giản - sẽ có vị thế tốt hơn cả về quản trị rủi ro và về khả năng tiếp cận các nguồn vốn chuyển đổi xanh đang ngày càng dồi dào.

“Tài liệu tham khảo- Quyết định số 896/QĐ-TTg ngày 26/7/2022 phê duyệt Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu giai đoạn đến năm 2050. - Nghị định số 06/2022/NĐ-CP quy định giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozone. - Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch điện VIII), phê duyệt tháng 5/2023. - Thông tư số 17/2022/TT-NHNN ngày 23/12/2022 của Ngân hàng Nhà nước hướng dẫn thực hiện quản lý rủi ro về môi trường trong hoạt động cấp tín dụng. - Quyết định số 232/QĐ-TTg ngày 24/1/2025 phê duyệt Đề án thành lập và phát triển thị trường carbon tại Việt Nam. - Tuyên bố chính trị thiết lập Đối tác Chuyển đổi Năng lượng Công bằng (JETP) giữa Việt Nam và Nhóm Đối tác Quốc tế , tháng 12/2022.