Ngôi làng cổ hơn 600 năm mang “kho báu” di sản đặc biệt
Nằm tại xã Trường Lưu, tỉnh Hà Tĩnh, Làng Trường Lưu từ lâu nổi tiếng là vùng đất khoa bảng với lịch sử hình thành hơn 600 năm. Không chỉ sở hữu hệ thống di tích văn hóa, lịch sử dày đặc, nơi đây còn gây chú ý khi là ngôi làng duy nhất tại Việt Nam hiện nay cùng lúc sở hữu 3 Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương do UNESCO ghi danh.
Ba di sản gồm Mộc bản Trường học Phúc Giang, Hoàng Hoa sứ trình đồ và Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu.
Các di sản này được đặt ngang hàng với nhiều tư liệu nổi tiếng của Việt Nam như Mộc bản triều Nguyễn, Châu bản triều Nguyễn hay bia Tiến sĩ Văn Miếu Quốc Tử Giám.
Theo nhiều tài liệu lịch sử, phần lớn kho di sản quý giá của Trường Lưu hiện vẫn được lưu giữ tại các nhà thờ họ và nhà dân, tạo nên một “bảo tàng sống” đặc biệt giữa làng quê Bắc Trung Bộ.
Không chỉ nổi tiếng với hệ thống di sản tư liệu, Làng Trường Lưu còn được xem là cái nôi của hát phường vải – một nhánh quan trọng của dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Điều làm nên danh tiếng đặc biệt của Trường Lưu không chỉ nằm ở các di sản quý hiếm, mà còn ở truyền thống hiếu học nổi bật suốt nhiều thế kỷ.
Giữa vùng đất miền Trung khắc nghiệt, người dân nơi đây từ lâu đã xem học hành là con đường đổi đời quan trọng. Chính vì vậy, Trường Lưu trở thành một trong những làng khoa bảng nổi tiếng bậc nhất xứ Nghệ. Dân gian từng lưu truyền câu nói “làng con nít ít hơn Tiến sĩ” để nhấn mạnh số lượng người đỗ đạt của vùng đất này.
Nhắc tới Làng Trường Lưu không thể không nhắc tới dòng họ Nguyễn Huy – một dòng họ nổi tiếng về học thuật, ngoại giao và văn chương trong lịch sử Việt Nam.
Trong đó, danh nhân tiêu biểu là Nguyễn Huy Oánh, người đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ và được khắc tên tại Văn Miếu Quốc Tử Giám.
Sau khi trở về quê hương, ông sáng lập Trường học Phúc Giang – một trung tâm đào tạo nổi tiếng thời bấy giờ, từng đào tạo hàng nghìn sĩ tử, trong đó có khoảng 30 người đỗ Tiến sĩ.
Ngoài Nguyễn Huy Oánh, vùng đất này còn xuất hiện nhiều nhân vật đỗ đạt khác như Nguyễn Huy Quýnh cùng hàng chục Hương cống, Cử nhân trong suốt hơn 300 năm lịch sử.
“Bảo tàng sống” lưu giữ lớp trầm tích văn hóa xứ Nghệ
Không chỉ có giá trị về khoa bảng và di sản tư liệu, Làng Trường Lưu còn lưu giữ nhiều lớp trầm tích văn hóa đặc sắc của làng quê Việt cổ.
Nơi đây hiện vẫn bảo tồn được 37 nhà thờ họ cùng 7 di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Bên cạnh đó là hệ thống “Trường Lưu bát cảnh” gồm 8 thắng tích nổi tiếng như Chợ Quan, Rú Phượng, Hân Thiên tự, Ao sen hay Giếng Thạch.
Kho tư liệu Hán Nôm đồ sộ với hơn 500 hiện vật quý như sắc phong, gia phả, văn bia, mộc bản hay câu đối được xem là nguồn tư liệu có giá trị lớn trong nghiên cứu lịch sử, văn hóa làng quê Việt Nam.
Ngoài ra, địa phương vẫn duy trì nhiều nghi lễ tín ngưỡng dân gian đặc sắc như lễ Cầu Tiên tại nhà thờ Đức Bà – nghi lễ mang dấu ấn Đạo Mẫu và văn hóa dân gian vùng Bắc Trung Bộ.
Ngày nay, cùng với giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt, Làng Trường Lưu đang dần trở thành điểm đến hấp dẫn với những du khách yêu thích khám phá văn hóa, lịch sử và các làng cổ Việt Nam.
Không quá ồn ào hay thương mại hóa mạnh, ngôi làng hơn 600 năm tuổi này vẫn giữ được nét trầm mặc riêng, nơi lưu giữ ký ức của nhiều thế hệ và những giá trị đặc biệt hiếm nơi nào có được.
