Hành trình gìn giữ báu vật qua biến thiên lịch sử
Tọa lạc tại thôn Dân Trù, xã Tam Hồng, tỉnh Phú Thọ, Chùa Trò từ lâu đã là điểm tựa tâm linh quen thuộc của người dân địa phương. Ngôi chùa có tên chữ là Đại Phúc Tự, được cho là hình thành từ thời Lý – Trần, giai đoạn Phật giáo phát triển cực thịnh và được xem là Quốc giáo của Đại Việt.
Không sở hữu quy mô đồ sộ hay kiến trúc nguy nga như nhiều đại danh lam khác, chùa Trò gây ấn tượng bởi vẻ cổ kính, trầm mặc giữa không gian làng quê Bắc Bộ yên bình. Qua nhiều thế kỷ, nơi đây vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tín ngưỡng, văn hóa cộng đồng của người dân vùng đất Tổ.
Tuy nhiên, điều làm nên giá trị đặc biệt của ngôi chùa không chỉ nằm ở tuổi đời hay cảnh quan cổ tự, mà còn bởi nơi đây từng lưu giữ một hiện vật được đánh giá là độc bản trong kho tàng gốm cổ Việt Nam: tháp gốm men chùa Trò.
Năm 1954, giữa khói lửa chiến tranh, chùa Trò bị thực dân Pháp đốt phá, nhiều hiện vật quý bị hư hại hoặc thất lạc. Để tránh báu vật bị phá hủy, người dân địa phương đã bí mật đưa cây bảo tháp bằng gốm men xuống giấu dưới đáy ao. Chính hành động ấy đã giúp hiện vật tồn tại nguyên vẹn cho tới ngày nay.
Sau ngày hòa bình lập lại, cây tháp được trục vớt và bàn giao cho cơ quan chuyên môn bảo quản. Hiện nay, bảo vật đang được lưu giữ tại Bảo tàng Hùng Vương nhằm phục vụ công tác nghiên cứu, trưng bày và bảo tồn di sản.
Ngày 24/12/2018, Thủ tướng Chính phủ ký quyết định công nhận tháp gốm men chùa Trò là Bảo vật quốc gia, ghi nhận những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của hiện vật.
Theo giới nghiên cứu, đây là cây bảo tháp bằng gốm lớn và nguyên vẹn nhất còn lại của gốm cổ Đại Việt thời Trần, niên đại khoảng thế kỷ XIV. Hiện vật cao khoảng 1,45m, cấu trúc hình hộp vuông thu nhỏ dần về phía đỉnh, thể hiện kỹ thuật tạo hình và chế tác cực kỳ tinh xảo của nghệ nhân xưa.
Điểm đặc sắc nằm ở lớp men phủ với ba gam màu đặc trưng của gốm thời Lý – Trần gồm men ngọc, men trắng và men nâu. Từng chi tiết trên thân tháp đều được trang trí công phu với hoa văn cánh sen, lá đề, rồng thời Trần, mây, ngọc báu và hàng trăm tượng Phật ngồi thiền đối xứng.
Hiện nay, cây tháp còn 9 tầng với tổng cộng 446 tượng Phật nhỏ, tạo nên cảm giác tầng tầng lớp lớp, biểu trưng cho tinh thần Phật giáo lan tỏa khắp bốn phương. Các nhà nghiên cứu cho rằng hiện vật không chỉ mang giá trị mỹ thuật mà còn phản ánh rõ nét sự giao thoa văn hóa giữa Phật giáo Đại Việt với ảnh hưởng từ Ấn Độ, Trung Hoa và Champa.
Từ báu vật quốc gia đến dấu ấn văn hóa vùng đất Tổ
Những năm gần đây, hình tượng tháp gốm men chùa Trò đã được phục dựng, thu nhỏ thành các sản phẩm lưu niệm văn hóa nhằm quảng bá hình ảnh di sản của Phú Thọ. Đây được xem là hướng đi mới trong việc phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch văn hóa địa phương.
Dẫu cây bảo tháp quý hiện không còn được đặt tại chùa, nhưng trong tâm thức người dân, Chùa Trò vẫn là nơi gắn với ký ức về báu vật quốc gia và tinh thần gìn giữ di sản qua nhiều thế hệ.
Giữa nhịp sống hiện đại, ngôi cổ tự này không chỉ là nơi gửi gắm niềm tin tâm linh mà còn trở thành “địa chỉ đỏ” để tìm hiểu về lịch sử Phật giáo, mỹ thuật gốm cổ và văn hóa Đại Việt thời Lý – Trần.
Chùa Trò hôm nay vì thế không đơn thuần là một di tích cổ, mà còn là không gian lưu giữ ký ức văn hóa dân tộc, nơi những lớp trầm tích lịch sử vẫn tiếp tục được kể lại qua từng mái ngói, pho tượng và câu chuyện về cây bảo tháp từng được giấu dưới đáy ao năm nào.
